Không chỉ thúc đẩy kết nối điện xuyên biên giới, Lưới điện ASEAN (APG) còn mở ra cơ hội khai thác hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo đa dạng của ASEAN.
Biến động địa chính trị hiện nay đã làm nổi bật vai trò của APG như một công cụ chiến lược giúp ASEAN quản lý các rủi ro năng lượng.
Trong Kế hoạch hành động hợp tác năng lượng ASEAN (APAEC) giai đoạn 2026-2030, APG không chỉ được xem là một chương trình phát triển hạ tầng đơn thuần, mà còn được củng cố như một nền tảng chiến lược khu vực, nơi có thể khai thác sự đa dạng về nguồn năng lượng của các quốc gia để mang lại lợi ích kinh tế chung.
Việc thúc đẩy APG sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách ASEAN có được một “vùng đệm” tập thể nhằm chia sẻ rủi ro trước các cú sốc năng lượng từ bên ngoài, tương tự như tình trạng gián đoạn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu hiện nay, từ đó giảm áp lực để từng nền kinh tế phải tự xoay xở trước biến động thế giới.
Trên thực tế, giá dầu tăng mạnh gần đây cùng chi phí điện từ nhiên liệu hóa thạch leo thang càng cho thấy tính cấp thiết của việc mở rộng năng lượng tái tạo và tăng cường kết nối lưới điện.
Theo bà Laura Britt-Fermo, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Amro, về bản chất, APG kết nối các nền kinh tế thông qua mạng lưới đường truyền tải điện xuyên biên giới, cho phép điện năng lưu chuyển giữa các quốc gia. Điều này giúp củng cố an ninh năng lượng và tăng khả năng chống chịu nhờ tận dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên phân bổ không đồng đều trong khu vực.
Thủy điện tại Lào và Malaysia, điện mặt trời ở khu vực xích đạo, năng lượng địa nhiệt tại Indonesia và điện gió ở Việt Nam có thể bổ trợ cho nhau khi các hệ thống được liên kết.
Đặc biệt, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tiềm năng hưởng lợi lớn từ quá trình tăng cường kết nối lưới điện khu vực nhờ lợi thế về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời.
Với tốc độ phát triển nhanh của các dự án năng lượng sạch trong những năm gần đây, Việt Nam không chỉ đối mặt nhu cầu nâng cấp hạ tầng truyền tải trong nước mà còn có cơ hội tham gia sâu hơn vào thị trường điện khu vực thông qua cơ chế mua bán điện xuyên biên giới của ASEAN.
Bà Fermo cho biết, điều này mang ý nghĩa quan trọng đối với quá trình chuyển đổi năng lượng của ASEAN. Một lưới điện tích hợp hơn sẽ giúp các quốc gia tự tin mở rộng năng lượng tái tạo, bởi nguồn điện dư thừa có thể được xuất khẩu, trong khi thiếu hụt có thể được bù đắp bằng nhập khẩu điện.
Về lâu dài, điều này hỗ trợ đa dạng hóa nguồn nhiên liệu và giảm phụ thuộc vào các nhiên liệu nhập khẩu như than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).
Tuy nhiên, chuyên gia này nhận định, quá trình hội nhập sâu hơn cũng đòi hỏi đầu tư bổ sung vào các giải pháp lưu trữ năng lượng và tăng tính linh hoạt cho lưới điện nhằm xử lý tính gián đoạn của các nguồn năng lượng tái tạo.
APG cũng hỗ trợ những thay đổi mang tính cấu trúc trong sử dụng năng lượng. Một hệ thống lưới điện tích hợp, mạnh hơn và có công suất dồi dào có thể thúc đẩy điện hóa giao thông, bao gồm xe điện và hệ thống vận tải công cộng, qua đó giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ.
Tiến trình hiện thực hóa các mục tiêu này đã bắt đầu. APG đang chuyển từ các thỏa thuận song phương sang mô hình mua bán điện đa phương.
Một ví dụ tiêu biểu là Dự án hội nhập điện năng Lào - Thái Lan - Malaysia - Singapore được khởi động vào tháng 6/2022. Trong giai đoạn hai, dự án dự kiến nâng lượng điện giao dịch từ 100 MW lên 200 MW.
Không chỉ tăng quy mô giao dịch, dự án còn cho thấy khả năng phối hợp của ASEAN trong việc hài hòa quy định, lịch điều độ và cơ chế thương mại xuyên biên giới, nền tảng quan trọng để mở rộng giao dịch điện đa phương.
Hỗ trợ về thể chế cũng đang được tăng cường. Năm 2025, các quốc gia ASEAN đã ký biên bản ghi nhớ nâng cấp về APG, kế thừa thỏa thuận ban đầu từ năm 2007. Khung hợp tác mới kêu gọi đẩy nhanh mở rộng lưới điện trong 15 năm tới, đồng thời đặt ra lộ trình rõ ràng hơn để hoàn tất kết nối toàn khu vực vào năm 2045.
Ambiyah Abdullah, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Trung tâm Năng lượng ASEAN nhận định, khu vực cũng đang xử lý một trong những thách thức phức tạp nhất là kết nối điện ngầm dưới biển.
Việc thông qua bộ điều khoản tham chiếu cho Khung phát triển cáp điện ngầm ASEAN giúp làm rõ hơn các yêu cầu pháp lý, quy định và kỹ thuật, đồng thời thiết lập những nguyên tắc chung cho các thỏa thuận thương mại và tài chính.
Hiện đã có 6 dự án cáp điện ngầm đang ở giai đoạn đàm phán và quy hoạch nâng cao. Khung hợp tác này có thể thúc đẩy đáng kể kết nối khu vực, đặc biệt với các quốc gia quần đảo và hệ thống đảo.
Tài chính cũng đang có chuyển biến tích cực. Năm 2025, ASEAN cùng các đối tác phát triển đa phương đã triển khai sáng kiến Tài chính cho Lưới điện ASEAN (APGF) nhằm huy động nguồn vốn và hỗ trợ kỹ thuật cho quá trình phát triển và triển khai dự án. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ định hướng sang thực thi.
Tuy nhiên, quy mô đầu tư cần thiết vẫn rất lớn. Nghiên cứu Tổng thể Kết nối ASEAN lần thứ ba ước tính khu vực cần khoảng 764 tỷ USD để đạt được các mục tiêu năng lượng tái tạo.
Ignatius Primadi Limin, chuyên viên phân tích nghiên cứu cấp cao, Trung tâm Năng lượng ASEAN đánh giá: "Tiến độ thời gian qua bị hạn chế không hẳn do thiếu quyết tâm chiến lược, mà chủ yếu đến từ khó khăn trong việc xây dựng các dự án đủ khả năng thu hút vốn và phối hợp triển khai giữa các quốc gia. APGF được kỳ vọng sẽ giải quyết các khoảng trống này thông qua hỗ trợ xây dựng danh mục dự án, nghiên cứu khả thi và huy động tài chính".
Dù động lực phát triển ngày càng rõ rệt, các chuyên gia vẫn chỉ ra nhiều nút thắt vẫn tồn tại. Hoạt động mua bán điện xuyên biên giới trong khu vực hiện còn thiếu đồng bộ và phân mảnh. Sự khác biệt về khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và cấu trúc thị trường vẫn tiếp tục làm chậm quá trình triển khai.
APAEC 2026-2030 đặc biệt nhấn mạnh việc củng cố khung thể chế, nâng cao năng lực quản lý và đồng bộ các yêu cầu kỹ thuật nhằm hỗ trợ giao dịch điện đa phương.
Song song với đó, ông Limin cho biết, lộ trình mua bán điện đa phương của ASEAN cũng đưa ra các ưu tiên triển khai cụ thể trong khuôn khổ APG mới.
Tổng hòa những diễn biến này cho thấy tốc độ triển khai nhanh hơn đang ngày càng khả thi. Sự hậu thuẫn chính trị mạnh mẽ hơn, khung thể chế rõ ràng hơn và các cơ chế tài chính bài bản hơn đang dần tháo gỡ những rào cản tồn tại lâu nay.
Xét cho cùng, APG là nền tảng cốt lõi cho khả năng chống chịu năng lượng dài hạn của ASEAN. Thông qua thúc đẩy kết nối khu vực và triển khai giao dịch điện đa phương, ASEAN có thể xây dựng một mạng lưới năng lượng bền vững, linh hoạt và liên kết chặt chẽ hơn, giúp các quốc gia thành viên ứng phó tốt hơn với biến động năng lượng toàn cầu, đồng thời khai thác tối đa tiềm năng từ nguồn năng lượng tái tạo đa dạng của khu vực.
