Khi nhiều quốc gia bàn cách chia sẻ lợi ích từ trí tuệ nhân tạo (AI), thách thức của Việt Nam không phải phân phối thành quả, mà là tạo vị thế trong chuỗi giá trị AI toàn cầu.
Giám đốc điều hành OpenAI, Sam Altman, và Nhà Trắng được cho là đang thảo luận về khả năng Chính phủ Mỹ nắm giữ cổ phần tại công ty AI này. Động thái này cho thấy AI ngày càng được nhìn nhận như một lĩnh vực chiến lược có ảnh hưởng sâu rộng đến tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
OpenAI sẽ chuyển giao một phần cổ phần cho Chính phủ Mỹ để hình thành quỹ đầu tư công tương tự mô hình “Quỹ Tài sản công cộng”. Theo ý tưởng này, quỹ sẽ đầu tư vào các tài sản dài hạn và đa dạng, đồng thời tạo cơ chế để người dân được hưởng một phần lợi ích kinh tế từ sự phát triển của AI.
Trong bối cảnh lo ngại về những rủi ro do AI tạo ra ngày càng gia tăng, đặc biệt sau khi Anthropic ra mắt công cụ AI mạnh mẽ Mythos, giới chuyên gia cảnh báo công nghệ này có thể bị lợi dụng để thực hiện các cuộc tấn công mạng tinh vi hơn, nhất là đối với những lĩnh vực có hạ tầng công nghệ phức tạp như tài chính - ngân hàng.
Cùng lúc, chính quyền Tổng thống Trump đang thể hiện vai trò can dự sâu hơn vào khu vực doanh nghiệp khi đã nắm giữ cổ phần tại một số công ty chiến lược trong các lĩnh vực bán dẫn, đất hiếm và công nghệ lượng tử của Mỹ.
Diễn biến này cho thấy cuộc tranh luận về việc phân chia lợi ích từ làn sóng AI đang ngày càng nóng lên. Khi nhiều doanh nghiệp AI được kỳ vọng đạt mức định giá nghìn tỷ USD sau IPO, câu hỏi về việc ai sẽ được hưởng thành quả từ cuộc cách mạng công nghệ này đang trở thành chủ đề được quan tâm rộng rãi.
Thượng nghị sĩ Mỹ Bernie Sanders lập luận: “Do AI được xây dựng trên tri thức chung của nhân loại, của cải mà công nghệ này tạo ra phải mang lại lợi ích cho nhân loại”.
Mối quan ngại về việc lợi ích từ AI không được phân bổ đồng đều đang ngày càng gia tăng trên thế giới. Gần đây, ông Bill Winters, CEO của Standard Chartered, cho biết ngân hàng này dự kiến sử dụng AI để thay thế một phần nhân sự trong các vị trí mà ông gọi là “nguồn nhân lực giá trị thấp”.
Tại Hàn Quốc, khi vốn hóa của Samsung Electronics và SK Hynix vượt mốc 1.000 tỷ USD, ông Kim Yong-beom - Chánh văn phòng Tổng thống đã đề xuất sử dụng nguồn thu thuế từ tăng trưởng AI để tài trợ cho chương trình “cổ tức công dân” nhằm đưa một phần thành quả của kỷ nguyên AI trở lại phục vụ người dân.
Nếu đặt trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, chưa thể áp dụng bài học từ Mỹ hay Hàn Quốc trong việc Nhà nước sở hữu cổ phần trong các công ty AI, bởi Việt Nam chưa có những doanh nghiệp AI đạt quy mô toàn cầu hay tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ như OpenAI, Samsung hay SK Hynix.
Thách thức lớn hơn là làm sao tận dụng AI để nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số. Theo các nhà phân tích, ở giai đoạn hiện tại, Việt Nam cần ưu tiên đầu tư vào hạ tầng dữ liệu, trung tâm tính toán, nguồn nhân lực chất lượng cao và khung pháp lý cho AI.
Đồng thời, Nhà nước có thể đóng vai trò khách hàng lớn thông qua việc ứng dụng AI trong quản trị công, dịch vụ công, y tế, giáo dục..., tạo thị trường ban đầu cho các doanh nghiệp công nghệ trong nước phát triển.
Về dài hạn, khi AI tạo ra giá trị kinh tế lớn hơn, Việt Nam có thể nghiên cứu các cơ chế chia sẻ lợi ích thông qua thuế, quỹ đổi mới sáng tạo hoặc các chương trình nâng cao kỹ năng lao động.
Điều quan trọng không phải là phân phối lại lợi nhuận khi "chiếc bánh" còn nhỏ, mà là xây dựng năng lực để Việt Nam có vị trí trong chuỗi giá trị AI toàn cầu trước khi cuộc cạnh tranh bước sang giai đoạn mới.
