Trong bối cảnh bùng nổ của cuộc cách mạng công nghệ và các nền tảng số phát triển như vũ bảo, việc bảo vệ bản quyền báo chí đã trở thành vấn đề cấp thiết đặt ra cho các cơ quan báo chí.
Trong bối cảnh báo chí không còn là trung tâm duy nhất của dòng chảy thông tin, yêu cầu đặt ra là làm thế nào để tiếp tục giữ vững vai trò định hướng, dẫn dắt và đồng hành cùng xã hội trong khi vẫn phải tìm lời giải cho bài toán kinh tế báo chí.
Theo thống kê, hiện, Việt Nam có 733 cơ quan báo chí với khoảng 41.000 người làm việc trong lĩnh vực báo chí, mỗi năm sản xuất khoảng 40 triệu tin, bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, các tác phẩm báo chí đang phải đối mặt với tình trạng sao chép, “xào nấu” nội dung, cắt ghép hình ảnh, video và khai thác trái phép trên các nền tảng số.
Cùng với đó, AI và các nền tảng số đã làm thay đổi toàn diện quy trình sản xuất, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng thông tin. Đây vừa là thách thức lớn, vừa mở ra cơ hội để báo chí tái định vị vai trò và giá trị của mình. Con đường phát triển lâu dài và bền vững vẫn là nâng cao chất lượng nội dung, tích cực đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ tiên tiến, từ đó đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của công chúng, nâng cao hiệu quả truyền thông và mở rộng nguồn thu.
Tại phiên thảo thuận “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo”, Tổng Biên tập Báo VietnamNet Nguyễn Văn Bá cho rằng, kỷ nguyên AI, điều đáng lo ngại không chỉ là một tác phẩm báo chí bị sao chép mà là nguy cơ suy giảm động lực sản xuất tin tức gốc. Nếu một ngày nào đó AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức và cập nhật diễn biến mới mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí lại không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin tức gốc, thì điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép mà là động lực tạo ra thông tin gốc đang bị bào mòn. Bản quyền báo chí cần được nhìn nhận như giải pháp bảo vệ nguồn thông tin chính thống và sự phát triển lâu dài của nền báo chí.
“Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng: Bản quyền báo chí đang bảo vệ một bài báo, một tài sản trí tuệ hay sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?”, ông Bá đặt vấn đề.
Đánh giá về bức tranh toàn cảnh của nền kinh tế báo chí hiện nay, bà Đặng Thị Phương Thảo - Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã phác thảo một thực trạng đáng báo động. Doanh thu toàn ngành năm 2025 chỉ đạt 7.790 tỷ đồng, sụt giảm 3,7% so với năm 2024. Hệ sinh thái báo chí đang chịu áp lực cực lớn khi 70% doanh thu quảng cáo đã chảy vào túi các nền tảng xuyên biên giới, trong khi hơn 700 cơ quan báo chí chính thống phải cạnh tranh gay gắt thị phần ít ỏi còn lại.
Điều này đồng nghĩa với việc báo chí vừa phải đầu tư nguồn lực để sản xuất nội dung chất lượng, vừa phải cạnh tranh với chính những nền tảng đang khai thác nội dung của mình để thu hút người dùng và doanh thu quảng cáo.
Theo thống kê, hiện chỉ khoảng 5% cơ quan báo chí trên thế giới có nguồn thu từ bản quyền nội dung và hình ảnh. Việc các tổ chức, doanh nghiệp và nền tảng số sử dụng tác phẩm báo chí phải trả phí bản quyền là hoàn toàn phù hợp.
Nhiều chuyên gia nhận định đây là một trong những thách thức lớn nhất của kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số. Khi nguồn thu truyền thống suy giảm, trong khi chi phí sản xuất nội dung chất lượng ngày càng cao, bài toán bảo vệ bản quyền càng trở nên cấp thiết.
Theo bà Thảo, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo vệ bản quyền báo chí đang đứng trước nhiều thách thức mới khi nội dung được số hóa hoàn toàn, lan truyền tức thời trên internet, mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin chủ yếu và trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng thu thập, xử lý, tái tạo nội dung.
Bảo vệ bản quyền báo chí trong thời điểm hiện nay không còn đơn thuần là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mà còn là bảo vệ nền báo chí chuyên nghiệp, bảo vệ những nguồn tin chính thống và quyền tiếp cận nội dung chất lượng cho bạn đọc.
Ông Lê Quốc Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh vấn đề bản quyền báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết khi nội dung bị sao chép và khai thác tràn lan trên các nền tảng số.
Theo ông Lê Quốc Minh, nếu không bảo vệ được bản quyền, các cơ quan báo chí chắc chắn sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi nội dung liên tục bị các nền tảng, trang mạng xã hội sao chép, sử dụng mà không dẫn nguồn hoặc không có cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp.
Đáng chú ý, các chuyên gia cho rằng, việc các tổ chức, doanh nghiệp, nền tảng hoặc cá nhân sử dụng hình ảnh, nội dung của các cơ quan báo chí và phải trả phí là điều hoàn toàn hợp lý. Đây không chỉ là câu chuyện pháp lý mà còn là sự tôn trọng đối với lao động sáng tạo của người làm báo.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 cùng Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã quy định rõ điều kiện khai thác dữ liệu phục vụ huấn luyện AI. Đáng chú ý, chủ sở hữu quyền có quyền tuyên bố từ chối (opt-out), không cho phép các công ty AI sử dụng tác phẩm của mình để đào tạo hệ thống trong những trường hợp ảnh hưởng đến việc khai thác thương mại bình thường.
Cũng theo bà Oanh, pháp luật đã trao quyền cho các cơ quan báo chí áp dụng các biện pháp công nghệ nhằm bảo vệ tài sản số của mình, đồng thời yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian phối hợp thực thi bảo vệ bản quyền trên môi trường số.
Về vai trò của nhà báo trong kỷ nguyên số, nhà báo Lê Quốc Minh cho rằng sự sáng tạo, cảm xúc và trách nhiệm nghề nghiệp của người làm báo chính là giá trị cốt lõi tạo nên những tác phẩm mà AI khó có thể thay thế.
Phiên thảo luận cũng giới thiệu nhiều giải pháp ứng dụng AI và công nghệ số trong phát hiện, giám sát, xử lý vi phạm bản quyền. Đồng thời đề xuất xây dựng cơ chế chia sẻ doanh thu giữa các nền tảng số với cơ quan báo chí và tăng cường liên kết trong bảo vệ bản quyền.
Dưới góc độ công nghệ, ông Hoàng Đình Chung - Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC) thuộc Hội Truyền thông số Việt Nam cho rằng để bảo vệ hiệu quả tài sản báo chí trong môi trường số, cần xây dựng một hệ sinh thái quản trị bản quyền toàn diện thay vì chỉ xử lý vi phạm khi sự việc đã xảy ra. Trong đó, Trục Bản quyền số Quốc gia được xem là giải pháp trọng tâm, giúp minh bạch hóa quá trình đăng ký, xác thực chủ sở hữu và quản lý việc khai thác nội dung số. Bằng việc tích hợp các công nghệ tiên tiến như AI Matching để nhận diện trùng lặp âm thanh/hình ảnh, hệ thống mã hóa quyền truy cập DRM, và nền tảng Big Data (DCC Watcher) để giám sát Internet theo thời gian thực, các tòa soạn có thể lập tức phát hiện và khóa chặn ngay khi có dòng bot lạ "đọc lén" dữ liệu, tương tự cách Hãng thông tấn AP đang vận hành.
Đặc biệt, việc xây dựng hành lang pháp lý chặt chẽ, quy định vụ thể về việc AI sử dụng dữ liệu báo chí và cơ chế đàm phán, chia sẻ doanh thu trên các nền tảng xuyên biên giới (Google, Facebook, TikTok) cần sớm đi vào văn bản để có quy định xử phạt rõ ràng, bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu.
Khép lại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá đã đúc kết lại ý nghĩa cốt lõi của toàn bộ nỗ lực bảo vệ bản quyền mà ngành báo chí đang hướng tới. “Khi mà tin tức gốc không còn được tạo ra thì điều mất đi không phải là doanh thu của các tòa soạn, mà chính là nền tảng thông tin và sự tin cậy của báo chí đối với xã hội”, ông Bá khẳng định, và nhấn mạnh: “Bản quyền không chỉ là câu chuyện của luật pháp, mà bản quyền chính là câu chuyện bảo vệ tương lai của nghề báo chúng ta".
