Nhiều nền kinh tế châu Á đang sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để duy trì tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh lực lượng lao động ngày càng thu hẹp.
Trong nhiều năm qua, tỷ lệ sinh giảm thường được xem là yếu tố kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, triển vọng đối với những nền kinh tế châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản có thể không hoàn toàn u ám.
Các nhà phân tích của Bank of America (BofA) Global Research cho rằng Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản vẫn có thể đạt được tăng trưởng nhờ công nghệ, bất chấp dân số già hoá.
Cam kết của các nước này đối với AI và tự động hóa nhiều khả năng sẽ còn mạnh mẽ hơn khi họ phải đối mặt với lực lượng lao động thu hẹp và áp lực tăng lương. Nhận định này được nêu trong báo cáo ngày 24/2 về tỷ lệ sinh thấp tại châu Á.
Theo báo cáo:“Hệ sinh thái sâu rộng về bán dẫn, phần cứng công nghệ và máy móc của khu vực giúp việc triển khai công nghệ nhanh hơn và rẻ hơn so với nhiều khu vực khác”.
Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng Trung Quốc và Hàn Quốc hiện đang đi đầu trong việc phát triển và ứng dụng các công nghệ tiên tiến.
Hàn Quốc hiện có mật độ robot cao nhất thế giới, với khoảng 1.012 robot công nghiệp trên mỗi 10.000 lao động trong ngành sản xuất. Trong khi đó, Trung Quốc có 470 robot, và Nhật Bản 419 robot, đều cao hơn rất nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 162 robot, theo dữ liệu năm 2024 của Liên đoàn Robot Quốc tế.
Ông Louis Kuijs, Chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của S&P Global Ratings, cho biết chính phủ Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore là những nước chủ động nhất trong việc thúc đẩy ứng dụng AI và robot trong toàn bộ nền kinh tế.
Ông cũng nhận định Nhật Bản có khả năng đẩy nhanh việc triển khai công nghệ này trong thời gian tới, do lực lượng lao động của nước này đang suy giảm mạnh và xã hội ngày càng ít sẵn sàng tiếp nhận lao động nước ngoài.
Từng là động lực chính của tăng trưởng dân số toàn cầu, châu Á hiện chứng kiến tỷ lệ sinh giảm xuống dưới mức thay thế nhanh hơn dự đoán trước đây.
Theo BofA Global Research, đến năm 2050, khoảng 37% dân số Nhật Bản sẽ từ 65 tuổi trở lên; gần 40% dân số Hàn Quốc sẽ thuộc nhóm tuổi này. Trung Quốc có thể đạt tỷ lệ khoảng 31% người cao tuổi. Trong khi đó, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên dự kiến chỉ khoảng 23% tại Mỹ và 15% tại Ấn Độ.
Lo ngại tăng trưởng chậm lại và nền kinh tế mất đi động lực, nhiều chính phủ trong khu vực đã triển khai các gói chính sách và dành nguồn lực tài chính đáng kể nhằm khuyến khích người dân sinh con nhiều hơn.
Tuy nhiên, quan điểm lâu nay cho rằng lao động là động lực chính của tăng trưởng kinh tế đang dần bị đặt dấu hỏi. Các nhà phân tích cho rằng những tiến bộ công nghệ đang làm suy yếu mối liên hệ truyền thống giữa quy mô lực lượng lao động và sản lượng kinh tế.
Không chỉ tự động hóa các công việc mang tính lặp lại, AI và robot còn tăng cường năng lực của con người và nâng cao năng suất lao động.
Trong một báo cáo tháng 2/2025, Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc cảnh báo rằng lực lượng lao động thu hẹp do tỷ lệ sinh thấp và dân số già hóa nhanh có thể khiến GDP của nước này giảm 16,5% trong giai đoạn 2023–2050. Tuy nhiên, nếu AI được ứng dụng rộng rãi, mức suy giảm có thể giảm xuống còn 5,9% trong kịch bản tốt nhất.
Dù vậy, các nhà phân tích cảnh báo quá trình chuyển sang tự động hóa có thể tạo ra những tác động không đồng đều.
Ông Eugene Lee, chuyên gia kinh tế tại tập đoàn đầu tư CLSA, cho rằng: “AI có thể bù đắp một phần tác động tiêu cực từ tỷ lệ sinh thấp và áp lực nhân khẩu học, nhưng không thể giải quyết hoàn toàn”.
Theo ông, công nghệ không thể xử lý hết các hệ quả của già hóa dân số, bởi nhiều động lực tăng trưởng khác ngoài lao động cũng sẽ bị ảnh hưởng.
Chẳng hạn, tiêu dùng có thể chậm lại khi số lượng hộ gia đình giảm. Đồng thời, chính sách tài khóa sẽ chịu áp lực lớn hơn khi chính phủ phải chi nhiều hơn cho lương hưu và chi phí chăm sóc y tế.
Một mối lo khác là tăng trưởng tiền lương của phần lớn người lao động có thể bị chậm lại. Điều này xảy ra khi lợi ích từ tiến bộ công nghệ thường tập trung vào chủ sở hữu vốn và lao động có kỹ năng cao, trong khi những người mới gia nhập thị trường lao động lại dễ bị thay thế bởi công nghệ.
Ông Lee nhận định, các quốc gia có thể giảm bớt tác động tiêu cực này thông qua đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động.
Ông Kuijs của S&P Global Ratings cho rằng giới thị trường hiện vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau, và tác động dài hạn của thay đổi công nghệ vẫn chưa thể chắc chắn.
Ông nói: “Nếu nhìn lại 250 năm qua, nhìn chung tác động của thay đổi công nghệ thường gần với kịch bản lạc quan hơn. Tuy nhiên, trong ngắn hạn vẫn thường xuất hiện những xáo trộn và khó khăn kinh tế, bởi những người bị công nghệ thay thế không phải lúc nào cũng tìm được những công việc mới đủ tốt.
