Thay đổi tư duy gọi vốn giúp doanh nghiệp tối ưu nguồn lực tài chính, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng và nâng cao vị thế trên thị trường toàn cầu.
Ở tuổi 24, Elon Musk bắt đầu dự án Zip2 bằng khoản vốn khoảng 3 triệu USD từ một quỹ đầu tư mạo hiểm. Đến năm 1999, ông bán Zip2 với mức giá 307 triệu USD, thu về tài sản cá nhân 22 triệu USD ở tuổi 27. Ông dùng số tiền này đồng sáng lập X.com, một doanh nghiệp tiên phong về nền tảng tài chính trực tuyến. Năm 2000, X.com sáp nhập với Confinity và PayPal “nở rộ”. Đến năm 2002, PayPal tiến hành niêm yết cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) thành công và được tập đoàn eBay mua lại với giá 1,5 tỷ USD. Thương vụ mang lại cho ông 180 triệu USD từ 11,7% cổ phần sở hữu. Toàn bộ nguồn tiền trên được ông phân bổ vào các pháp nhân gồm SpaceX, Tesla và SolarCity. Hiện nay, tổng tài sản của tỷ phú này đã vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD, tương đương mức gấp đôi tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam.
Bà Mã Thanh Loan, Phó Chủ tịch Thường trực Câu lạc bộ Doanh nghiệp Tư vấn TPHCM (HOCA), kiêm Tổng giám đốc Auxesia Holdings, dẫn chứng câu chuyện này trong “Hội nghị kết nối mở rộng năng lực cạnh tranh và tiếp cận thị trường quốc tế” tại TP HCM nhằm khẳng định sức mạnh của việc sử dụng các công cụ tài chính như gọi vốn, sáp nhập, IPO để nhân rộng quy mô tài sản thay vì sở hữu tiền mặt hạn chế.
Thực trạng dòng vốn tại thị trường nội địa cho thấy những khoảng cách giữa tiềm năng thu hút đầu tư quốc tế và năng lực hấp thụ của doanh nghiệp trong nước. Bà Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh, Thành viên Ban điều hành Liên minh Kinh tế On-chain Toàn cầu (GOE Alliance), cho biết, năm 2025, Việt Nam thu hút hơn 38 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đồng thời giải ngân thực tế gần 28 tỷ USD. Trên 50% dòng vốn này tập trung vào lĩnh vực sản xuất chế biến và chế tạo. Thực trạng này cho thấy hạ tầng công nghiệp của quốc gia đang phát triển mạnh mẽ.
Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh nhận định doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam đang thiếu vốn tiếp cận công nghệ, con người và tiêu chuẩn toàn cầu. Sự thiếu hụt tài chính cản trở các doanh nghiệp nâng cao năng lực của đội ngũ nhân sự và áp dụng các tiêu chuẩn quản trị toàn cầu. Đây là nguyên nhân cốt lõi khiến năng lực nội tại của doanh nghiệp nội địa chưa đáp ứng được yêu cầu để tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bà Mã Thanh Loan nhận định việc gọi vốn sẽ giúp doanh nghiệp tăng tốc phát triển. Trong môi trường kinh tế dịch chuyển từ lợi thế quy mô sang lợi thế tốc độ, nguồn vốn lớn từ nhà đầu tư là bệ đỡ quyết định.
Bà Mã Thanh Loan dẫn chứng quỹ Mekong Capital đầu tư 3,5 triệu USD đổi lấy 35% cổ phần Thế Giới Di Động khi doanh nghiệp mới có 7 cửa hàng (định giá 10 triệu USD). Nhờ sự hỗ trợ của quỹ đầu tư, doanh nghiệp đạt quy mô gần 7.000 cửa hàng, giá trị vốn hóa thị trường đạt 4 tỷ USD, tài sản của các nhà sáng lập vượt mức 500 triệu USD.
Ngoài ra, việc gọi vốn cổ phần giúp chủ doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro tài chính cá nhân. Bà Mã Thanh Loan nhận định thay vì thế chấp toàn bộ tài sản gia đình để vay vốn ngân hàng, việc chia sẻ cổ phần cho nhà đầu tư giúp doanh nghiệp có nguồn lực phát triển mà vẫn đảm bảo an toàn cho tài sản cá nhân.
Song song với đó, chiến lược sáp nhập và mua lại (M&A) giúp chủ doanh nghiệp tối ưu tính thanh khoản, hiện thực hóa giá trị doanh nghiệp. Thay vì để dòng tiền liên tục bị kẹt vào quá trình tái đầu tư tài sản cố định, M&A giúp người sáng lập thu về giá trị tiền mặt thực tế.
Dù mang lại nhiều giá trị, việc tiếp cận dòng vốn từ các quỹ đầu tư tư nhân (Private Equity) luôn đi kèm với những áp lực và thử thách khắc nghiệt. Bà Mã Thanh Loan lưu ý các quỹ này đòi hỏi tỷ suất sinh lời nội bộ (IRR) rất cao, dao động từ 20% đến 25%. Với mỗi đồng vốn bỏ ra, quỹ kỳ vọng thu về ít nhất 3 đồng sau 5 năm. Đây là dòng vốn có chi phí sử dụng cao, đi kèm áp lực thời gian nắm giữ nghiêm ngặt từ 3 đến 5 năm hoặc tối đa 7 năm trước khi bắt buộc thoái vốn.
Rủi ro mất quyền kiểm soát là một thử thách thực tế khác. Bà Mã Thanh Loan cảnh báo việc chủ doanh nghiệp chấp nhận các điều khoản cam kết lợi nhuận quá cao để nhận định giá lớn sẽ dẫn đến nguy cơ bị phạt giảm định giá hoặc mất quyền điều hành vào tay nhà đầu tư khi kết quả thực tế không đạt kỳ vọng.
Rào cản lớn nhất của các doanh nghiệp nội địa hiện nay là thói quen quản trị thiếu minh bạch. Bà Mã Thanh Loan chỉ ra thực tế nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn duy trì hệ thống nhiều sổ sách kế toán. Sự thiếu minh bạch số liệu tài chính này khiến doanh nghiệp bị loại ngay lập tức từ bước thẩm định chi tiết (due diligence) của các quỹ đầu tư lớn.
Để biến gọi vốn thành một chiến lược phát triển bền vững và dài hạn cho doanh nghiệp, bà Mã Thanh Loan đưa ra các đề xuất giải pháp cốt lõi.
Thứ nhất, giải pháp đầu tiên là thay đổi tư duy quản trị tài chính, quy về một sổ kế toán thống nhất. Hệ thống sổ sách kế toán chuẩn chỉnh là yếu tố quyết định giúp nâng cao định giá doanh nghiệp. Việc kê thấp lợi nhuận để giảm thuế thu nhập có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm một khoản thuế nhỏ trước mắt, nhưng theo công thức định giá EV/EBITDA, hành động này làm bốc hơi hàng chục tỷ đồng giá trị thực tế của doanh nghiệp. Do đó, việc làm sạch sổ sách tài chính và chuẩn bị pháp lý rõ ràng từ sớm là bước khởi đầu bắt buộc.
Thứ hai, việc hoạch định lộ trình và chuẩn bị hồ sơ gọi vốn cần được thực hiện từ sớm. Điều này giúp doanh nghiệp tránh tình trạng đợi đến khi hết tài chính hoặc gặp khó khăn kinh doanh mới tìm kiếm nhà đầu tư. Việc gọi vốn trong trạng thái bị động này thường không mang lại kết quả tốt. Quá trình gọi vốn cần được lập kế hoạch chi tiết từ sớm cùng với phương án sử dụng dòng vốn rõ ràng.
Thứ ba, việc lựa chọn nhà đầu tư có chung tầm nhìn phát triển đóng vai trò then chốt. Bà Mã Thanh Loan nhấn mạnh nguyên tắc “lựa chọn quan trọng hơn nỗ lực”. Trong quá trình đàm phán, thay vì chỉ tập trung vào mức định giá cao ngắn hạn, doanh nghiệp được khuyên nên ưu tiên lựa chọn những đối tác chiến lược phù hợp, sẵn sàng đồng hành và chia sẻ tầm nhìn dài hạn.
Ở tầm vĩ mô, Nhà nước đang thực hiện những cải cách chính sách ở cấp thượng tầng. Bà Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh cho biết hướng đi mới là chuyển dịch từ mô hình phụ thuộc hoàn toàn vào tín dụng ngân hàng sang phát triển song song thị trường vốn.
