Để quyền sở hữu trí tuệ thực sự trở thành tài sản bảo đảm

Trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức ngày càng giữ vai trò then chốt, quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) được kỳ vọng không chỉ là công cụ bảo hộ sáng tạo, mà còn là tài sản có thể huy động nguồn lực tài chính cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, trên thực tế, việc sử dụng quyền SHTT làm tài sản bảo đảm, đặc biệt trong quan hệ tín dụng và các dự án hợp tác công tư (PPP) vẫn gặp nhiều rào cản pháp lý.

Góp ý cho Dự thảo Báo cáo rà soát quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ, về các tổ chức tín dụng để xử lý các vướng mắc về quyền sở hữu trí tuệ và việc thế chấp các quyền này khi thực hiện hoạt động hợp tác công tư (Dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, để quyền SHTT thực sự đi vào đời sống kinh tế, khung pháp luật hiện hành cần được nhìn nhận lại một cách toàn diện hơn, sát với thực tiễn doanh nghiệp và tổ chức tín dụng.

Theo đó, Mục II.2.1 Dự thảo đã đề cập đến việc một số quy định của Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS), Nghị định 21/2021/NĐ-CP và Nghị định 99/2022/NĐ-CP “chưa có điều chỉnh riêng biệt phù hợp với bản chất vô hình, dễ chuyển biến và biến động giá trị của quyền SHTT, dẫn đến thiếu hiệu quả thực tiễn trong việc sự dụng làm tài sản bảo đảm”. Đồng thời, Mục II.1 (Đề xuất và kiến nghị) Dự thảo đã đề xuất xây dựng khung pháp lý chuyên biệt cho quyền SHTT làm tài sản bảo đảm.

Tuy nhiên, từ phản ánh của cộng đồng doanh nghiệp, VCCI cho rằng vẫn còn những bất cập quan trọng chưa được đề cập đầy đủ. Đó là sự thiếu vắng các quy định cụ thể về phương thức xử lý quyền SHTT khi phát sinh nghĩa vụ bảo đảm (bán, chuyển nhượng, sang tên cho bên thứ ba); trình tự xử lý thông qua cơ quan thi hành án dân sự; cũng như cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý như Bộ Khoa học và Công nghệ, Cục Sở hữu trí tuệ và cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm.

Việc thiếu vắng các quy định chuyên biệt này dẫn đến tình trạng khung pháp lý về thế chấp quyền SHTT chưa hoàn chỉnh, làm gia tăng rủi ro pháp lý và hạn chế khả năng áp dụng trên thực tế. Do vậy, VCCI đề nghị bổ sung các nội dung vướng mắc này và đề xuất xây dựng thêm khung pháp lý chuyên biệt để tháo gỡ các vấn đề nêu trên.

Bên cạnh đó, một trong những nút thắt lớn nhất khi sử dụng quyền SHTT làm tài sản thế chấp là công tác định giá. Dự thảo đã đề cập đến khó khăn do giá trị quyền SHTT chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tiến bộ công nghệ hay biến động thị trường.

Tuy nhiên, theo VCCI, cách diễn giải này vẫn chưa phản ánh đầy đủ tính đặc thù và mức độ rủi ro của loại tài sản vô hình này. Quyền SHTT không có nhiều đối tượng tương đồng để so sánh, không tồn tại thị trường giao dịch tập trung. Giá trị của nó lại phụ thuộc lớn vào thời điểm, nhu cầu thị trường, vòng đời công nghệ và hiệu quả khai thác thương mại. Chính vì vậy, giá trị quyền SHTT thường biến động mạnh và khó dự báo.

Hệ quả là các tổ chức tín dụng gặp khó trong việc xác định giá trị tài sản bảo đảm; các tổ chức thẩm định giá e ngại tham gia do rủi ro cao và chi phí lớn; trong khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, phải gánh thêm chi phí tuân thủ đáng kể. Theo VCCI, việc làm rõ những yếu tố này sẽ giúp các đề xuất chính sách trong Báo cáo có tính thực tiễn và khả thi cao hơn.

Không chỉ khó định giá, theo VCCI, quyền SHTT còn đặt ra thách thức lớn trong quá trình quản lý và giám sát khi được đem thế chấp. Dự thảo cho rằng khó khăn xuất phát từ việc bên thế chấp vẫn tiếp tục nắm giữ và khai thác tài sản. Tuy nhiên, doanh nghiệp cho rằng vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ khác.

Trên thực tế, quyền SHTT có thể bị xâm phạm bởi các bên thứ ba, làm suy giảm giá trị tài sản, trong khi ngân hàng – bên nhận thế chấp – lại khó có khả năng can thiệp trực tiếp hoặc chưa có cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của mình. Pháp luật hiện hành chưa thiết kế đầy đủ các công cụ để xử lý những tình huống này, làm gia tăng rủi ro và tâm lý e ngại khi chấp nhận quyền SHTT làm tài sản bảo đảm.

Ngoài ra, Dự thảo nêu rằng Luật Các tổ chức tín dụng chưa khuyến khích và thiếu hướng dẫn cụ thể về việc nhận quyền SHTT làm tài sản thế chấp. Tuy nhiên, theo các tổ chức tín dụng, vướng mắc lớn hơn nằm ở việc quyền SHTT là tài sản vô hình, không gắn với dòng tiền hay đối tượng vật chất xác định, khiến ngân hàng khó xây dựng quy trình nội bộ về thẩm định, quản lý và xử lý tài sản bảo đảm. Trong bối cảnh chưa có hướng dẫn từ Ngân hàng Nhà nước và thiếu mô hình thực tiễn, việc mở rộng cho vay dựa trên quyền SHTT khó đạt hiệu quả nếu không có khung pháp lý chuyên biệt. Vì vậy, VCCI đề nghị xem xét bổ sung phần nội dung nhấn mạnh vướng mắc này.

Liên quan đến các đề xuất hoàn thiện pháp luật trong Dự thảo, VCCI cho rằng còn chung chung, thiếu căn cứ rõ ràng và chưa bám sát thực tiễn. Do đó, cần làm rõ cơ sở pháp lý của các điều khoản được viện dẫn; bổ sung quy định xử lý trường hợp quyền SHTT bị khiếu nại, chấm dứt hoặc hủy bỏ hiệu lực trong thời gian thế chấp; đồng thời cân nhắc lộ trình và tần suất định giá lại tài sản bảo đảm phù hợp với thị trường, tránh gia tăng chi phí cho doanh nghiệp.