Sau nhiều năm điều hành theo cơ chế quản lý chặt chẽ, thị trường xăng dầu Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lớn khi Dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu mới sẽ mở rộng quyền tự quyết giá...
Theo đó, so với các văn bản hiện hành, một trong những điểm thay đổi quan trọng nhất được đề xuất tại Dự thảo nghị định về kinh doanh xăng dầu là cơ chế giá.
Cụ thể, ngoài thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối, thương nhân bán lẻ xăng dầu và trong một số trường hợp được quyết định giá bán thay vì chỉ áp theo giá do cơ quan nhà nước điều hành như hiện hành.
Theo cơ quan soạn thảo, trong bối cảnh Nghị định mới cho phép doanh nghiệp xăng dầu tự quyết định giá bán, Nhà nước sẽ không buông lỏng mà thực hiện giám sát thông qua cơ chế kê khai giá, tức là chuyển vai trò từ "ấn định giá" sang hậu kiểm.
Cụ thể, mỗi khi thay đổi giá, doanh nghiệp phải thực hiện kê khai với cơ quan quản lý. Trong trường hợp phát hiện mức giá có dấu hiệu bất thường hoặc cao hơn mặt bằng chung của thị trường, cơ quan chức năng sẽ ngay lập tức kích hoạt quy trình kiểm tra, yêu cầu doanh nghiệp báo cáo giải trình chi tiết về các chi phí cấu thành giá.
Về lợi ích tổng thể, đại diện cơ quan soạn thảo cho rằng, việc trao quyền tự chủ giá sẽ thúc đẩy sự cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Khi thị trường có sự cạnh tranh, người tiêu dùng sẽ là đối tượng được hưởng lợi cuối cùng nhờ các mức giá hợp lý hơn.
Nhìn nhận về vấn đề đã nêu, không ít ý kiến cũng bày tỏ, việc “trao quyền” quyết định giá là điều kiện cần để hình thành một thị trường xăng dầu cạnh tranh và minh bạch hơn. Tuy nhiên, đây không chỉ là thay đổi về kỹ thuật quản lý giá, mà là sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quản lý thị trường xăng dầu, một mặt hàng chiến lược tác động lan tỏa tới hầu hết lĩnh vực của nền kinh tế.
Theo TS khoa học quản lý kinh tế - Giang Chấn Tây, khi doanh nghiệp được tự quyết giá, áp lực cạnh tranh buộc họ phải tối ưu chi phí, nâng cao hiệu quả logistics và dịch vụ phân phối. Giá bán lẻ trong kịch bản lý tưởng sẽ phản ánh sát hơn diễn biến cung - cầu thực tế thay vì phụ thuộc vào mốc điều chỉnh hành chính. Từ đó người tiêu dùng sẽ có lợi hơn về giá, chất lượng xăng dầu và chất lượng dịch vụ.
“Xăng, dầu được ví như “máu” của nền kinh tế, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy sản xuất-kinh doanh, tiêu dùng và ổn định kinh tế vĩ mô. Biến động giá xăng, dầu tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, giá cả hàng hóa, lạm phát và đời sống người dân. Trong bối cảnh kinh tế thế giới tiềm ẩn nhiều bất định, đứt gãy chuỗi cung ứng đến biến động giá năng lượng toàn cầu, nhiệm vụ bảo đảm nguồn cung xăng, dầu trong mọi tình huống, điều hành giá hợp lý càng trở nên cấp thiết”, vị này bày tỏ.
Trong khi đó, theo chuyên gia kinh tế - Ngô Trí Long, giữa biến động giá năng lượng toàn cầu, Việt Nam cần một giải pháp vừa giảm phụ thuộc nhập khẩu xăng, dầu, vừa cải thiện môi trường.
Nhìn nhận về các cơ chế, chính sách được đề xuất, không ít ý kiến khẳng định, khi giá đã trao cho doanh nghiệp đầu mối điều hành thì toàn bộ hệ thống phân phối trực thuộc doanh nghiệp đầu mối sẽ theo giá của doanh nghiệ đầu mối. Riêng các doanh nghiệp, cửa hàng tư nhân bán lẻ được mua nhiều nguồn thì sẽ cân đối tùy theo từng doanh nghiệp nhưng nguyên tắc thì là phải theo giá của doanh nghiệp đầu mối và không được cao hơn giá doanh nghiệp đầu mối đưa ra.
Đặc biệt, liên quan đến Quỹ bình ổn giá xăng dầu, sau khi Nghị định được ban hành, tất cả doanh nghiệp phải trao lại và quỹ này sẽ tập trung trong một tài khoản của Nhà nước nhưng không phải đưa vào ngân sách. Quỹ bình ổn này sẽ được duyệt chi khi Bộ Công Thương (phối hợp với các bộ ngành) xây dựng phương án về bình ổn giá theo đúng quy định của pháp luật về giá.
Về vấn đề này, một số ý kiến nhấn mạnh, để có thể sử dụng quỹ này thì phải thông qua một phương án, do Thủ tướng phê duyệt giá bình ổn. Trong đó, quy định rõ tiêu chí, điều kiện, cũng như tỷ lệ tăng giá đến mức nào mới dùng đến quỹ và có thể sẽ xuất hiện tình huống phải sử dụng đến cả ngân sách nhà nước.
Trước đó, xoay quanh vấn đề này, theo Thứ trưởng Bộ Công Thương - Nguyễn Sinh Nhật Tân, thực tế cũng đã diễn ra nhiều tình huống bất thường gần đây như: xung đột Trung Đông, Venezuela đã gây tác động đến thị trường, không chỉ tác động đến giá thế giới mà còn tác động đến cả nguồn cung. Bộ sẽ tiếp tục theo dõi và dựa vào những quy định đề ra để có cơ sở liên quan, đưa ra vấn đề về dự trữ, hệ thống, cung ứng xăng dầu.
Được biết, theo kế hoạch, trong tháng 3 và tháng 4 năm 2026, Bộ Công Thương sẽ thực hiện việc kiểm tra công tác chuẩn bị của các doanh nghiệp đầu mối, cơ sở sản xuất và phối trộn để đảm bảo hạ tầng kỹ thuật sẵn sàng cho mốc thời gian tháng 6/2026…
