Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu đang được tái định vị thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, mở không gian phát triển bền vững cho doanh nghiệp và nền kinh tế.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng một cách căn bản. Sau nhiều năm dựa chủ yếu vào vốn, lao động và xuất khẩu, dư địa của mô hình “thâm dụng vốn” đã dần thu hẹp, trong khi áp lực cạnh tranh toàn cầu ngày càng lớn.
Chuyển trục tăng trưởng
Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu đang được xác lập là trục phát triển mới, đóng vai trò quyết định đối với năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Theo GS TS Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, điểm nổi bật trong giai đoạn hiện nay là sự chuyển dịch rõ nét từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển. Công nghệ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ mà trở thành nền tảng cốt lõi để hình thành lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới quản trị quốc gia và thúc đẩy các ngành kinh tế mới.
Dấu mốc quan trọng là hàng loạt nghị quyết, chương trình hành động và các dự thảo luật liên quan đến khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo được ban hành liên tiếp từ cuối năm 2024 đến đầu năm 2026. Điều này cho thấy chính sách đang được điều hành theo hướng phản ứng nhanh, liên tục cập nhật, với trọng tâm là tháo gỡ rào cản thể chế, mở không gian thử nghiệm và tạo đột phá cho các mô hình mới.
Quản trị bằng dữ liệu
Ở cấp độ doanh nghiệp, chuyển động chính sách này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khu vực tư nhân không còn được nhìn nhận đơn thuần là chủ thể thị trường, mà được đặt vào vị trí trung tâm của đổi mới sáng tạo, hấp thụ công nghệ và thương mại hóa tri thức. Đây là thay đổi có tính bản lề, bởi trong bối cảnh tăng trưởng truyền thống tới hạn, chính doanh nghiệp sẽ là nơi chuyển hóa công nghệ thành giá trị gia tăng thực tế cho nền kinh tế.
Điểm nhấn lớn nhất nằm ở yêu cầu chuyển đổi mô hình quản trị dựa trên dữ liệu. Theo đó, doanh nghiệp phải đi từ cách điều hành dựa vào kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu, số hóa và thông minh hóa toàn bộ quy trình vận hành. Dữ liệu tài chính, nhân sự, chuỗi cung ứng, khách hàng và thị trường cần được tích hợp thành một hệ thống thống nhất, phục vụ dự báo, kiểm soát rủi ro và tối ưu hiệu quả kinh doanh.
Trong thực tế, đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện sống còn. Những doanh nghiệp tiếp tục tăng trưởng theo mô hình dựa vào lao động giá rẻ, vốn lớn hoặc lợi thế ngắn hạn sẽ sớm chạm trần phát triển. Ngược lại, doanh nghiệp sở hữu năng lực dữ liệu, công nghệ lõi và đội ngũ R&D mạnh sẽ tạo được lợi thế cạnh tranh bền vững.
Một điểm đáng chú ý khác là chính sách đang mở rộng không gian cho thử nghiệm và sandbox. Với khu vực tư nhân, đây là yếu tố then chốt bởi lợi thế tự nhiên của doanh nghiệp là tốc độ, tính linh hoạt và khả năng phản ứng nhanh với thị trường. Khi rào cản thể chế được nới lỏng theo hướng có kiểm soát rủi ro, doanh nghiệp sẽ có điều kiện thử nghiệm mô hình kinh doanh mới, ứng dụng AI, dữ liệu lớn và các nền tảng số để tạo ra sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn.
Ở góc độ vĩ mô, mô hình tăng trưởng mới đang được định hình trên bốn trụ cột: khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và chuyển đổi số. Đây là sự chuyển dịch từ nền kinh tế dựa trên quy mô sang nền kinh tế dựa trên tri thức. Theo các mục tiêu đặt ra cho năm 2026, tỷ trọng kinh tế số trong GDP dự kiến đạt 14,5%, đóng góp của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào GDP đạt 17,5%, trong khi đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế hướng tới mức 50%.
Những con số này cho thấy trọng tâm tăng trưởng đang dịch chuyển từ mở rộng đầu vào sang nâng cao chất lượng đầu ra. Tăng trưởng bền vững không còn được đo bằng quy mô vốn đầu tư, mà bằng khả năng tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới.
Với các trường đại học và viện nghiên cứu, vai trò cũng được tái định vị mạnh mẽ. Đây không chỉ là nơi đào tạo nhân lực mà phải trở thành lực lượng nòng cốt trong tạo lập tri thức, phát triển công nghệ chiến lược và thúc đẩy chuyển giao vào doanh nghiệp. Mối liên kết “ba nhà” giữa Nhà nước, viện trường và doanh nghiệp vì thế trở thành mắt xích quan trọng để rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.
Nhìn rộng hơn, thách thức lớn nhất của năm 2026 không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà là nâng chất lượng tăng trưởng theo hướng bền vững và có khả năng chống chịu cao hơn trước biến động toàn cầu. Trong bối cảnh đó, dữ liệu và công nghệ đang nổi lên như “hạ tầng mềm” của nền kinh tế mới, nơi năng suất không còn tăng theo tuyến tính mà có thể tăng theo cấp số nhân.
Thông điệp từ chính sách và từ giới chuyên gia đã khá rõ: Việt Nam cần chuyển nhanh từ mô hình phát triển dựa vào vốn và lao động sang mô hình dựa trên tri thức, công nghệ và dữ liệu. Đây không chỉ là yêu cầu của một chu kỳ tăng trưởng mới, mà còn là con đường để nền kinh tế bứt phá trong thập kỷ tới.
