Góp ý dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, các đại biểu đề nghị, mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với thị trường giao ngay tập trung, làm rõ thẩm quyền quản lý và kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ sở hữu tại Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ.
Tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, tại phiên họp sáng 20/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Tham gia góp ý, tán thành sự cần thiết ban hành đạo luật, đại biểu Trịnh Xuân An, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai nhấn mạnh, mục tiêu cao nhất khi ban hành luật là tạo nền tảng pháp lý thúc đẩy sản xuất kinh doanh, giúp người sản xuất và doanh nghiệp phòng ngừa biến động giá, nâng cao giá trị sản phẩm. Với thế mạnh nông sản, Việt Nam cần chuyển lợi thế sản xuất thành lợi thế chất lượng, thương hiệu, tổ chức thị trường và khả năng định giá, tuân thủ các nguyên tắc đặt rất cao tại Điều 5.
Về phạm vi điều chỉnh, chỉ rõ khoản 9 Điều 12 và khoản 1 Điều 32 dự thảo cho phép Sở giao dịch tổ chức cả thị trường giao ngay tập trung lẫn phái sinh, theo đại biểu, giao ngay giúp chuẩn hóa hàng hóa, minh bạch thông tin, tạo dữ liệu giá; phái sinh giúp quản trị rủi ro. Tuy nhiên, tên luật và Điều 1 mới chỉ xác định phạm vi hàng hóa phái sinh.
Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung giao ngay tập trung vào Điều 1, đồng thời tách Điều 32 thành hai phần riêng biệt, quy định rõ điều kiện hàng hóa, thành viên, xác lập giao dịch và trách nhiệm vi phạm.
Bên cạnh đó, cần rà soát Điều 29, Điều 30 theo hướng tận dụng kho hiện có, kết nối vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến với trung tâm logistics. Tập trung giao dịch không có nghĩa phải gom toàn bộ hàng hóa về một điểm; phương thức giao nhận phải phù hợp địa bàn và từng mặt hàng thế mạnh như cà phê nhằm giảm chi phí vận chuyển, lưu kho, kiểm định cho người sản xuất.

Cùng với nội dung đã nêu, đánh giá cao các quy định mới tại Chương II về Sở giao dịch hàng hóa, đại biểu Trịnh Xuân An lưu ý, cần làm rõ hơn mô hình sở hữu và quyền kiểm soát tại Điều 11 và Điều 15. Bởi, Điều 11 hiện thiết kế mô hình nhiều sở giao dịch nhưng còn chung chung.
“Với mốc giới hạn 49% cổ phần cho nhà đầu tư nước ngoài, đại biểu cảnh báo tỷ lệ này không đồng nghĩa Nhà nước hay phía Việt Nam mặc nhiên nắm chắc 51% còn lại nếu thiếu kiểm soát chặt chẽ quan hệ vốn trong mô hình công ty cổ phần, nhất là khi khối ngoại tham gia vào thị trường nông sản mạnh của Việt Nam”, đại biểu chia sẻ.
Do đó, đại biểu đề nghị, bổ sung vào Điều 11 nguyên tắc kiểm soát sở hữu trực tiếp, gián tiếp và người có liên quan; thẩm định năng lực chủ sở hữu hưởng lợi cũng như thay đổi tỷ lệ kiểm soát. Vì dự án luật được xem xét thông qua tại kỳ họp thứ ba, Ban soạn thảo cần tiếp tục đánh giá, so sánh mô hình 100% vốn nhà nước, Nhà nước nắm cổ phần chi phối và huy động vốn xã hội, không nên vội coi một mô hình là tối ưu.
Đặc biệt, với Trung tâm thanh toán bù trừ, nơi tập trung rủi ro đối tác, khoản 3 Điều 15 hiện chưa giới hạn sở hữu nước ngoài, đòi hỏi Ban soạn thảo giải trình rõ và thiết lập cơ chế kiểm soát phù hợp.
Tham gia góp ý, đồng tình quan điểm của đại biểu Trịnh Xuân An về phạm vi điều chỉnh, đại biểu Nguyễn Trường Giang, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng nhìn nhận, phần quy định về giao ngay tập trung trong dự thảo còn rời rạc, cần đưa vào phạm vi điều chỉnh vì các lý do, như:
Thứ nhất, thị trường giao ngay tập trung tạo chỉ số giá tham chiếu minh bạch để vận hành hợp đồng phái sinh; tách rời sẽ làm đứt gãy liên kết hình thành giá, giảm hiệu quả phòng ngừa rủi ro và tăng nguy cơ thao túng giá.
Thứ hai, Điều 53 dự thảo bãi bỏ từ Điều 63 đến Điều 73 Luật Thương mại 2005. Nếu không đưa giao ngay tập trung vào luật này sẽ tạo khoảng trống pháp lý cho kho vận, kiểm định và bảo đảm thực hiện hợp đồng, nhất là năm 2026 TP Hồ Chí Minh đã lập sàn giao dịch thịt heo thực phẩm.
Thứ ba, bỏ ngỏ ở Điều 1 nhưng quy định tại Điều 12 và Điều 32 gây mất thống nhất.
Thứ tư, luật hóa giao ngay giúp khắc phục tình trạng nông sản phân tán, bị thương lái ép giá; chuẩn hóa chất lượng, phát triển chứng thư kho điện tử và minh bạch giá cao su, cà phê, hạt điều, hồ tiêu.
Bên cạnh đó, trước đề xuất về việc bỏ phần giao ngay để khớp tên luật, đại biểu Nguyễn Trường Giang kiến nghị, bổ sung thị trường giao ngay tập trung vào khoản 1 Điều 1 và đổi tên thành “Luật Giao dịch hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa”, tương tự Luật Chứng khoán hiện điều chỉnh từ cổ phiếu, trái phiếu đến chứng khoán phái sinh.
Liên quan đến khoản 2 Điều 1 loại trừ chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và “các hoạt động phái sinh khác được điều chỉnh bởi pháp luật có liên quan”, đại biểu Nguyễn Trường Giang đánh giá, cách quy định này còn chung chung, dễ gây chồng chéo và hiểu tùy nghi. Đặc biệt, quy định này có thể tạo rủi ro pháp lý khi sản phẩm phái sinh giá hàng hóa do ngân hàng thương mại cung ứng không thuộc phạm vi luật này, khiến giao dịch cùng bản chất lại bị nhiều luật chi phối phân tán.
Đại biểu đề nghị, chỉnh lý khoản 2 Điều 1 theo hướng chỉ loại trừ các công cụ tài chính đã quy định theo pháp luật chuyên ngành về chứng khoán và tổ chức tín dụng. Ngược lại, tổ chức tín dụng cung ứng phái sinh hàng hóa vẫn phải đáp ứng đầy đủ điều kiện của luật này, tương tự khi tham gia dịch vụ chứng khoán.