Hôm nay (9/11), Quốc hội tiếp tục thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Bên cạnh các nội dung về cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, quy định về giấy phép kinh doanh thuốc lá được quan tâm vì liên quan trực tiếp đến chủ trương cải cách thủ tục hành chính và đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Một câu hỏi được đặt ra là có nên giữ yêu cầu giấy phép với hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá hay không, và nếu bỏ thì quản lý bằng công cụ nào.
Theo Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ, các giấy phép này tạm không thực hiện từ 01/7/2026 đến 28/02/2027. Tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10, một số đại biểu đề nghị đưa chủ trương này vào luật, thay vì quay lại cơ chế cấp phép như Luật hiện hành.
Đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) đồng tình với quan điểm của Chính phủ về việc tiếp tục quản lý chặt chẽ hoạt động kinh doanh thuốc lá, là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Tuy nhiên, ông cho rằng việc quy định như trong Luật hiện hành đồng nghĩa là phải có giấy phép đối với tất cả các hoạt động kinh doanh thuốc lá có thể tạo thêm rào cản, gia tăng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ và gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Theo đại biểu Phạm Ngọc Lâm, pháp luật về đầu tư cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, không nhất thiết phải bằng giấy phép. Khoản 1 và khoản 5 Điều 7 Luật Đầu tư năm 2025 quy định về việc phân loại ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo phương thức tiền kiểm, hậu kiểm và cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý khác nhau.
Ông phân tích, việc cấp giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ hiện nay chủ yếu dựa trên việc xem xét hồ sơ, giấy tờ, chưa trực tiếp quyết định số lượng thuốc lá được đưa ra thị trường cũng như mức độ tiếp cận của người tiêu dùng. Trong khi đó, nguồn cung từ khâu sản xuất, nhập khẩu đã được quản lý chặt theo quy định tại Điều 21 và Điều 22 của Luật.
Đại biểu dẫn số liệu ước tính, với chi phí 6 triệu/1 giấy phép, thời hạn cấp là 5 năm thì quy đổi ra 1 cơ sở phải đóng 1,2 triệu đồng/năm. Với số lượng hàng triệu cơ sở hộ kinh doanh, cửa hàng tạp hóa mà đa số đều bán thuốc lá, hàng nghìn thương nhân bán buôn bán lẻ thuốc lá phải được cấp phép thì chi phí tuân thủ lên đến hàng nghìn tỷ đồng/năm.
Cùng quan điểm, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) cho rằng nếu quy định cứng trong luật sẽ tạo rào cản, gia tăng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Bà đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép đối với hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá mà chuyển sang quản lý thông qua các điều kiện kinh doanh, tăng cường kiểm tra, giám sát, hậu kiểm, nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch cho doanh nghiệp.
Theo đại biểu, giấy phép phân phối bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá không phải là công cụ trực tiếp và duy nhất để hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá của xã hội. Mục tiêu này phải được thực hiện bằng nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung vào kiểm soát nguồn cung từ khâu sản xuất, nhập khẩu, chính sách thuế, kiểm soát địa bàn, đối tượng mua và hành vi bán hàng.
Là một trong những chuyên gia lâu năm theo dõi chính sách đối với ngành công nghiệp thuốc lá, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng “giấy phép lưu thông thương mại thực chất chỉ là một tờ chứng nhận tư cách hành chính”. “Tác dụng kiểm soát (giảm cung) phải đến từ ‘điều kiện kinh doanh’ chứ không phải ‘thủ tục xin cấp phép’”, bà nhận định.
Đại biểu Phạm Ngọc Lâm lưu ý, việc tiếp tục quy định bắt buộc phải có giấy phép trong Luật có thể dẫn đến nguy cơ phát sinh trở lại 09 thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới, cấp sửa đổi, bổ sung và cấp lại giấy phép đã được quy định không thực hiện theo Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP của Chính phủ.
Nêu quan điểm về giấy phép đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá, đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho biết hồ sơ của dự án Luật cho thấy từ 01/7/2026 đến 28/02/2027, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ cho phép không thực hiện giấy phép mua bán, giấy phép bán thuốc lá; Bộ Công Thương đề xuất thay giấy phép bằng thông báo điểm bán. Đại biểu bày tỏ lo ngại, từ 01/3/2027, nếu Luật hiện hành áp dụng trở lại, hàng trăm nghìn điểm bán đang hoạt động sẽ đột nhiên “thiếu giấy phép”.
Cùng mối băn khoăn này, bà Thủy phân tích: “Nếu luật sửa đổi không có điều khoản quy định đồng bộ, hàng trăm nghìn điểm bán đang hoạt động hợp pháp sẽ có nguy cơ rơi vào trạng thái lúng túng về pháp lý”.
Đại biểu Phạm Ngọc Lâm nhấn mạnh, không thể đánh đổi tiền với sức khỏe, tuy nhiên, nếu bảo đảm được cả 2 thì việc cấp hay bỏ giấy phép cũng nên được cân nhắc. Việc bãi bỏ yêu cầu cấp giấy phép đối với các hoạt động này cũng phù hợp với chủ trương cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh tại Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ; đồng thời tạo điều kiện chuyển nguồn lực từ giải quyết thủ tục hành chính sang tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Bà Phan Minh Thủy cũng cho rằng cần “thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật; thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân”.
Khi đó, nguồn lực nhà nước sẽ được chuyển từ khâu “thẩm định hồ sơ giấy tờ” sang “thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm thực tế tại hiện trường”. “Đây mới là cơ chế hậu kiểm thực chất”, bà Thủy nói.
Bãi bỏ giấy phép ở khâu lưu thông chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm những công cụ quản lý thay thế đủ mạnh. Để vừa bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa thống nhất với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, bà Phan Minh Thủy cho rằng quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá cần tập trung vào một số nội dung sau:
- Thể chế hóa chủ trương không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật; thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân.
- Trong thời gian chờ Luật có hiệu lực, xây dựng quy định chuyển tiếp rõ ràng để bảo đảm tính liên tục cho các cơ sở kinh doanh sau khi các nghị quyết thí điểm hết hiệu lực.
- Thay thế đầy đủ các chức năng của giấy phép. Trong đó, chức năng định danh được thay thế bằng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, liên thông cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử và tem điện tử. Song song đó, chức năng răn đe được thay thế bằng hình thức xử phạt bổ sung đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng (bán cho người dưới 18 tuổi, kinh doanh hàng lậu, hàng giả).
- Chuyển nguồn lực từ khâu xét duyệt hồ sơ cấp phép sang tăng cường thanh tra, kiểm tra thực tế; dùng dữ liệu liên thông để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm; áp dụng phương pháp mua thử để đánh giá mức độ tuân thủ quy định cấm bán cho người dưới 18 tuổi; định kỳ công khai kết quả xử lý vi phạm.
- Đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử nhằm giám sát chuỗi cung ứng thay cho phương thức quản lý thủ công nặng nề. Việc đăng ký điểm bán hoặc khai báo thông tin kinh doanh (nếu cần) nên được thực hiện 100% qua môi trường điện tử, đơn giản và miễn phí. Cơ quan quản lý dựa trên dữ liệu liên thông để định danh chủ thể và tiến hành phân tích nguy cơ phục vụ công tác hậu kiểm có trọng tâm, trọng điểm.
