Gỡ áp lực tuân thủ cho hàng triệu hộ kinh doanh

Đề xuất cho phép hộ kinh doanh có doanh thu đến 10 tỷ đồng/năm được lựa chọn phương pháp tính thuế thu nhập cá nhân đang mở ra cơ hội giảm áp lực sổ sách, chứng từ và chi phí kế toán. Song, khi năm 2026 chỉ còn hơn hai tháng, việc áp dụng chính sách ngay trong kỳ tính thuế này hay chuyển sang năm 2027 đang đặt ra yêu cầu phải tính toán thận trọng, bảo đảm quyền lợi của người kinh doanh mà không làm phát sinh thêm thủ tục.

Theo dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được Chính phủ trình Quốc hội, cá nhân cư trú có thu nhập từ kinh doanh, doanh thu năm không quá 10 tỷ đồng, được đề xuất cho phép lựa chọn tính thuế theo thu nhập tính thuế nhân với thuế suất hoặc theo doanh thu nhân với tỷ lệ phần trăm theo quy định.

Đây là thay đổi đáng chú ý so với cơ chế hiện hành. Hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng đến 3 tỷ đồng/năm được lựa chọn một trong hai phương pháp, trong khi nhóm có doanh thu trên 3 tỷ đồng phải tính thuế trên thu nhập tính thuế. Nếu được thông qua, quyền lựa chọn sẽ mở rộng sang nhóm có doanh thu trên 3 tỷ đồng đến 10 tỷ đồng/năm.

Số liệu Bộ Tài chính cho thấy, cả nước có hơn 2,69 triệu hộ kinh doanh đạt doanh thu không quá 10 tỷ đồng/năm, chiếm khoảng 99,98% tổng số hộ. Dù chỉ một bộ phận trong số này được bổ sung quyền lựa chọn, đề xuất vẫn có ý nghĩa đáng kể đối với quá trình cải cách quản lý thuế khu vực kinh doanh cá thể.

Điều khiến nhiều hộ kinh doanh quan tâm không chỉ là mức thuế phải nộp, mà còn là những công việc đi kèm để xác định nghĩa vụ thuế. Với phương pháp tính trên thu nhập tính thuế, việc xác định chi phí được trừ đòi hỏi hóa đơn, chứng từ và sổ sách kế toán phù hợp. Trong khi đó, tính thuế theo doanh thu giúp đơn giản hóa việc xác định số thuế thu nhập cá nhân phải nộp.

Một cửa hàng bán lẻ hay cơ sở dịch vụ gia đình có thể đạt doanh thu vài tỷ đồng mỗi năm nhưng vẫn hoạt động với bộ máy nhỏ, không có nhân viên kế toán chuyên trách. Việc thuê dịch vụ kế toán, theo dõi chi phí và hoàn thiện chứng từ vì thế có thể tạo thêm áp lực tài chính và thời gian.

Việc trao quyền lựa chọn phương pháp tính thuế sẽ giúp người kinh doanh chủ động cân nhắc cách thức phù hợp. Những hộ có chi phí hợp lệ lớn, quản lý sổ sách tốt có thể lựa chọn tính thuế trên thu nhập tính thuế. Ngược lại, phương pháp tính theo doanh thu có thể thuận tiện hơn đối với những cơ sở muốn giảm công việc kế toán.

Dù vậy, tính thuế theo doanh thu không đồng nghĩa quay lại cơ chế thuế khoán. Hộ kinh doanh vẫn phải kê khai đầy đủ doanh thu, thực hiện nghĩa vụ về hóa đơn và chấp hành các quy định quản lý thuế có liên quan. Chứng từ đầu vào cũng cần được lưu giữ theo quy định để chứng minh nguồn gốc hàng hóa và phục vụ việc kiểm tra khi cần thiết.

Bên cạnh nội dung chính sách, thời điểm áp dụng đang là vấn đề được quan tâm. Dự luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027, nhưng đề xuất cho phép quy định về lựa chọn phương pháp tính thuế được áp dụng ngay từ kỳ tính thuế năm 2026.

Trong quá trình thảo luận tại Quốc hội, có ý kiến đề nghị chuyển thời điểm áp dụng sang năm 2027 để bảo đảm sự đồng bộ, tránh phát sinh việc điều chỉnh, quyết toán lại nghĩa vụ thuế. Ngược lại, quan điểm ủng hộ áp dụng từ năm 2026 cho rằng việc quyết toán thuế thu nhập cá nhân của năm này chưa diễn ra nên vẫn có điều kiện triển khai mà không gây xáo trộn lớn.

Thực tế, đối với nghĩa vụ thuế năm 2026, hộ kinh doanh thực hiện kê khai, tạm nộp theo doanh thu trong năm, còn quyết toán thuế thu nhập cá nhân được thực hiện vào đầu năm 2027. Đây là yếu tố cần được xem xét khi đánh giá khả năng áp dụng chính sách ngay trong kỳ tính thuế hiện tại.

Nếu lựa chọn năm 2026, điều quan trọng là phải có hướng dẫn rõ ràng về cách xác định doanh thu, đăng ký phương pháp tính thuế và xử lý số thuế đã tạm nộp. Ngược lại, nếu lùi sang năm 2027, cần cân nhắc quyền lợi của những hộ đang phải thực hiện phương pháp tính thuế phức tạp hơn, trong khi chính sách hỗ trợ đã được đề xuất.

Dù lựa chọn phương án nào, mục tiêu giảm chi phí tuân thủ phải được đặt lên hàng đầu. Một chính sách được thiết kế để tạo thuận lợi sẽ khó phát huy hiệu quả nếu người kinh doanh phải mất thêm thời gian tìm hiểu quy định, điều chỉnh hồ sơ hoặc thực hiện nhiều thủ tục để được áp dụng.

Bởi vậy, cơ chế chuyển tiếp cần bảo đảm tính thống nhất và dễ thực hiện. Các quy định về đăng ký lựa chọn phương pháp tính thuế, xử lý nghĩa vụ đã kê khai và trách nhiệm hướng dẫn của cơ quan thuế phải đủ cụ thể, hạn chế tình trạng cùng một chính sách nhưng mỗi địa phương lại có cách thực hiện khác nhau.

Cùng với đó, việc đơn giản hóa phương pháp tính thuế cần gắn với ứng dụng công nghệ trong quản lý doanh thu. Hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng và dữ liệu kê khai phải thực sự giúp hộ kinh doanh giảm thao tác, tránh phải ghi chép hoặc cung cấp nhiều lần những thông tin đã có trên hệ thống.

Đáng chú ý, sự thuận tiện trong thực hiện nghĩa vụ thuế còn có ý nghĩa khuyến khích người kinh doanh tuân thủ tự nguyện. Khi quy định dễ hiểu, chi phí thực hiện hợp lý và được cơ quan thuế hỗ trợ kịp thời, hộ kinh doanh sẽ có điều kiện tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cải cách chính sách thuế vì thế không nên chỉ được đánh giá qua việc mở rộng quyền lựa chọn phương pháp tính thuế, mà còn phải nhìn vào những chi phí thực tế người kinh doanh tiết kiệm được. Với hàng triệu hộ đang thích ứng với phương thức quản lý mới, một cơ chế rõ ràng, ổn định và dễ thực hiện sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn những thay đổi chỉ thuận lợi trên văn bản.

Giảm áp lực tuân thủ không có nghĩa giảm trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ thuế. Điều cần hướng tới là giúp hộ kinh doanh thực hiện đúng nghĩa vụ với ít thời gian, chi phí và rủi ro hơn. Đó cũng là thước đo quan trọng đối với hiệu quả của chính sách hỗ trợ khu vực kinh doanh cá thể.