Gỡ "nút thắt" mặt bằng dịch chuyển sản xuất: Cần những đòn bẩy đột phá

Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc ban hành cơ chế hỗ trợ mới mang tính đột phá, kết hợp cùng sự vận hành ổn định của các cụm công nghiệp xanh hiện đại trong năm 2026, được kỳ vọng sẽ là "chìa khóa" giải tỏa cơn khát mặt bằng, tạo động lực mạnh mẽ để các hộ sản xuất dịch chuyển bền vững.

Gian nan hành trình rời phố vào cụm công nghiệp

Theo thống kê của Sở Công Thương, toàn tỉnh có 2.361 cơ sở thuộc diện xem xét di dời. Phần lớn là hộ sản xuất quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu theo mô hình "vừa là nơi ở, vừa là nơi sản xuất", tập trung vào các ngành: cơ khí nhỏ, chế biến gỗ, vật liệu xây dựng, giết mổ, sửa chữa phương tiện, chế biến thủy sản và tái chế phế liệu. Đây là nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất từ chính sách.

Tính đến hết năm 2025, toàn tỉnh đã xử lý được 862/2.361 cơ sở (đạt 36,5%). Trong đó, 532 cơ sở chấm dứt hoạt động, 254 cơ sở chuyển đổi ngành nghề và 76 cơ sở di dời đến địa điểm mới. Kết quả này cho thấy chính sách bước đầu có hiệu quả, song tỷ lệ thực tế còn thấp so với kỳ vọng.

Song song với đó, tỉnh đã thành lập 18 cụm công nghiệp (CCN) với diện tích 994,1ha. Trong đó 7 cụm đã hoàn thành hạ tầng, đi vào hoạt động (diện tích 373,19ha). Tuy nhiên, tính đến cuối năm 2025, toàn tỉnh mới có 37 cơ sở tại 4 địa phương được thụ hưởng hỗ trợ từ Nghị quyết 201 với kinh phí 10,03 tỷ đồng. Việc phần lớn cơ sở chọn đóng cửa hoặc chuyển nghề thay vì chuyển đến CCN đã gây gián đoạn chuỗi sản xuất, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.

Khảo sát tại Vân Đồn, trọng điểm đô thị biển, áp lực môi trường từ các cơ sở xen kẽ trong khu dân cư đang ngày một đè nặng. Trong 250 cơ sở thuộc diện khảo sát, giai đoạn 2019-2025 địa phương mới di dời vỏn vẹn 21 cơ sở (đạt 8,4%). Gần 92% số còn lại vẫn "án ngữ" tại chỗ do thiếu quỹ đất sạch, vướng hạ tầng kết nối và khó bố trí mặt bằng đặc thù.

Đáng ngại hơn, trên 85% cơ sở tự phát tại đây (chủ yếu là chế biến thủy hải sản, cơ khí, mộc) không có hệ thống xử lý nước thải độc lập hoặc chỉ có bể lắng sơ sài. Nước thải sơ chế hàu, cá có hàm lượng chất hữu cơ (BOD₅, COD) và vi sinh vật (Coliform) vượt từ 5 đến 10 lần cho phép. Mỗi ngày, hàng trăm mét khối nước thải tanh hôi xả thẳng vào cống dân sinh rồi chảy ra vịnh Bái Tử Long, đe dọa nghiêm trọng hệ sinh thái biển và cảnh quan du lịch.

Khơi thông "nút thắt" bằng đòn bẩy chính sách và hạ tầng xanh

Theo Sở Công Thương, nguyên nhân cốt lõi khiến việc triển khai Nghị quyết 201/2019/NQ-HĐND bế tắc là do tiêu chí di dời chưa rõ ràng, thiếu thống nhất; quỹ đất và hạ tầng cụm công nghiệp (CCN) hạn chế; các cơ sở quy mô nhỏ, tài chính yếu khó tự xoay xở; trong khi mức hỗ trợ cũ chưa đủ lớn để tạo động lực. Để khắc phục triệt để, HĐND tỉnh Quảng Ninh khóa XV đã ban hành nghị quyết mới cho giai đoạn 2026-2030 với mức hỗ trợ ưu đãi vượt trội: Hỗ trợ xây dựng, lên đến 30% chi phí xây dựng nhà xưởng mới (tối đa 550 triệu đồng/cơ sở). Hỗ trợ mặt bằng, 100% chi phí thuê hạ tầng kỹ thuật trong 5 năm đầu tiên (tối đa 300 triệu đồng/cơ sở).

Giữa bối cảnh vướng mắc tưởng chừng đi vào ngõ cụt, việc CCN Vân Đồn hoàn thành hạ tầng vào cuối năm 2025 và vận hành ổn định trong năm 2026 đã trở thành "chìa khóa" mở ra lối thoát căn cơ. Khác biệt với các khu tự phát, CCN Vân Đồn được đầu tư bài bản theo xu hướng công nghiệp xanh. Toàn bộ khuôn viên bao phủ bởi mạng lưới giao thông rộng rãi, hệ thống điện, nước công suất lớn đấu nối tận nhà xưởng, cùng dải cây xanh cách ly đạt chuẩn.

Đặc biệt, CCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung tự động, xử lý triệt để nước thải đặc thù ngành thủy sản đạt tiêu chuẩn cột A trước khi xả ra môi trường. Ứng dụng nền tảng thông minh giúp giám sát liên tục các chỉ số phát thải theo thời gian thực. Hiện tại, CCN đã hoàn thiện xong 4 phân khu chức năng, giải quyết bài toán xung đột ngành nghề, tạo không gian đổi mới công nghệ cho doanh nghiệp lớn và hỗ trợ chia nhỏ diện tích linh hoạt cho hộ nhỏ lẻ.

Sự thay đổi căn bản về hạ tầng và chính sách đã tác động mạnh mẽ đến tư duy của các doanh nghiệp lớn, những đơn vị vốn ngần ngại dịch chuyển do chi phí đầu tư bến bãi mới quá cao. Cơ sở sản xuất nước mắm truyền thống của Công ty CP Thủy sản Cái Rồng với lịch sử gần 60 năm gắn bó là một điển hình. Mỗi năm, đơn vị sử dụng hàng nghìn tấn cá nguyên liệu, cần diện tích khổng lồ để bố trí hàng nghìn chum chượp ngoài trời, phát tán mùi mặn mòi đặc trưng khó tránh khỏi ảnh hưởng đến cư dân đô thị.

Trước đây, do địa phương chưa có quỹ đất đủ rộng và mức hỗ trợ chưa tương xứng với khối tài sản tích lũy qua nhiều thập kỷ, việc di dời đành phải gác lại. Tuy nhiên, khi hạ tầng hiện đại của CCN Vân Đồn hoàn thiện và chính sách mới ban hành, công ty đã chủ động ký thỏa thuận đăng ký vị trí và khẩn trương chuẩn bị phương án kỹ thuật để dịch chuyển toàn bộ nhà xưởng.

Ông Đào Đức Yêm - Giám đốc Công ty CP Thuỷ sản Cái Rồng cho rằng: Vào CCN Vân Đồn với hạ tầng điện, nước chuẩn chỉnh là cơ hội vàng để doanh nghiệp chúng tôi tái cấu trúc toàn diện. Công ty sẽ đầu tư bồn ủ công nghệ mới, áp dụng quy trình đóng chai tự động khép kín để tiết kiệm diện tích, giảm chi phí nhân công, nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện 100% môi trường làm việc. Sự xuất hiện của CCN Vân Đồn đã thay đổi hoàn toàn cục diện.

Qua rà soát mới nhất trong năm 2026, địa bàn Vân Đồn hiện còn 91 cơ sở tiểu thủ công nghiệp thuộc diện bắt buộc phải di chuyển. Nhờ làm tốt công tác tuyên truyền và phổ biến quyền lợi từ chính sách mới, tư tưởng các chủ cơ sở đã thông suốt. Đến nay, đã có 14 cơ sở đăng ký chuyển đổi sang thương mại, dịch vụ, 12 cơ sở cam kết chấm dứt hoạt động hoàn toàn. Đặc biệt có tới 65 cơ sở đã chính thức nộp đơn đăng ký dịch chuyển vào CCN Vân Đồn. Các cơ sở còn lại sẽ tiếp tục được hướng dẫn chuyển đổi mô hình hoặc dừng hoạt động theo lộ trình.