Ngay từ đầu năm 2026, nhiều quốc gia và khối quyền lực đã chủ động tái định vị quan hệ, tăng tốc thắt chặt thương mại và hợp tác kinh tế song phương, đa phương, trong bối cảnh họ tìm cách giảm phụ thuộc vào một nước Mỹ ngày càng bị xem là khó đoán và thiên về bảo hộ.
Các động thái đáng chú ý bao gồm “thỏa thuận sơ bộ” giữa Trung Quốc và Canada, nỗ lực hâm nóng quan hệ Bắc Kinh - London, cùng loạt tiến triển trong các hiệp định thương mại giữa Liên minh châu Âu (EU) với Ấn Độ và khối Mercosur ở Nam Mỹ.
Bức tranh chung cho thấy một xu hướng rõ ràng: các nền kinh tế lớn đang chủ động mở rộng không gian hợp tác ngoài quỹ đạo Washington. Làn sóng điều chỉnh này diễn ra sau một năm Mỹ theo đuổi quyết liệt đường lối “Nước Mỹ trên hết” trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump.
Chính quyền Washington đã áp đặt nhiều biện pháp thuế quan mang tính trừng phạt, đồng thời đưa ra những cảnh báo cứng rắn về lợi ích lãnh thổ đối với cả đồng minh lẫn đối thủ, như một phần của chiến lược tái khẳng định vị thế kinh tế và ảnh hưởng địa chính trị.
Tuy nhiên, chiến lược đó dường như đang tạo ra hiệu ứng ngược. Thay vì củng cố vị thế trung tâm của Mỹ trong hệ thống thương mại toàn cầu, nhiều đồng minh và đối tác lại đẩy mạnh đa dạng hóa quan hệ, nhằm giảm rủi ro trước những biến động chính sách được đánh giá là khó lường từ Washington.
Theo ông Damian Ma, Giám đốc Carnegie China, các quốc gia hiện có xu hướng “liên kết dựa trên những lợi ích cụ thể, riêng lẻ, thay vì một sự liên kết toàn diện dựa trên các giá trị”. Ông cho rằng đây không phải sự quay trở lại mô hình phân cực kiểu Chiến tranh Lạnh, mà là một quá trình “điều chỉnh lại” lợi ích quốc gia trong bối cảnh môi trường địa chính trị thay đổi.
Thực tế cho thấy Trung Quốc và Canada đã nhất trí giảm một số rào cản thương mại từ đầu tháng Giêng, động thái khiến ông Trump phản ứng gay gắt. Thủ tướng Anh Keir Starmer cũng đã tới Bắc Kinh, cùng Chủ tịch Tập Cận Bình nhất trí thúc đẩy giảm bớt các rào cản thương mại và đi lại. Trong khi đó, EU ký kết thỏa thuận thương mại tự do với Ấn Độ sau nhiều năm đàm phán.
Đáng chú ý, các cuộc tiếp xúc này diễn ra ngay sau bài phát biểu cứng rắn của ông Trump tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) ở Davos. Tại đây, ông công khai chỉ trích một số đồng minh, bao gồm Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Canada Mark Carney, làm gia tăng thêm những rạn nứt trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương.
Bà Jimena Blanco, chuyên gia kinh tế trưởng tại Verisk Maplecroft, nhận định cách Mỹ giao tiếp với các đồng minh đã suy giảm rõ rệt. Theo dữ liệu của tổ chức này, mức độ căng thẳng trong ngôn từ giữa Mỹ và một loạt đồng minh chủ chốt đã gia tăng đáng kể trong năm qua, đặc biệt với Canada, Đan Mạch, Bỉ, Nhật Bản, Ireland, New Zealand và Pháp.
Những màn đấu khẩu công khai ngày càng gay gắt giữa các quan chức Mỹ và đối tác được cho là đã góp phần làm xói mòn niềm tin chiến lược.
Tổng thể, bức tranh hiện nay không phải là sự hình thành các khối đối đầu cứng nhắc, mà là một quá trình tái cấu trúc mềm của mạng lưới thương mại toàn cầu - nơi các quốc gia linh hoạt hơn trong việc định hình quan hệ, và ít sẵn sàng đặt toàn bộ lợi ích của mình vào một trục quyền lực duy nhất.
