Trong cấu trúc của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nguồn vốn được coi là “mạch máu” duy trì và thúc đẩy các ý tưởng công nghệ bứt phá. Tuy nhiên, bài toán tiếp cận tài chính vẫn là “điểm nghẽn” lớn nhất của cộng đồng khởi nghiệp Việt Nam.
“Vốn mồi” cho startup
Những năm qua, phong trào khởi nghiệp sáng tạo tại Việt Nam bứt phá mạnh mẽ. Hàng nghìn doanh nghiệp khởi nghiệp trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ tài chính (Fintech), công nghệ nông nghiệp (AgriTech) và chuyển đổi xanh đã ra đời, đóng góp tích cực vào động lực tăng trưởng kinh tế.
Dù vậy, khi bước vào giai đoạn thương mại hóa sản phẩm và mở rộng quy mô, phần lớn startup lại rơi vào tình trạng “khát vốn”. Do đặc thù tài sản của doanh nghiệp khởi nghiệp chủ yếu là trí tuệ, phần mềm, giải pháp công nghệ - thiếu tài sản thế chấp hữu hình - nên rất khó đáp ứng các tiêu chí cấp tín dụng của ngân hàng.
Các thương vụ đầu tư mạo hiểm quy mô lớn phần lớn đến từ các quỹ quốc tế. Việc thiếu vắng các quỹ đầu tư nội địa đủ mạnh khiến rủi ro chảy máu chất xám và dịch chuyển trụ sở sang nước ngoài gia tăng.
Bước ngoặt lớn về mặt thể chế cho khởi nghiệp là việc ban hành Nghị định số 264/2025/NĐ-CP. Đây là hành lang pháp lý nền tảng quy định việc tổ chức, quản lý và vận hành Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia cũng như các quỹ mạo hiểm tại địa phương.
Theo thông tin từ Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia hiện đang được triển khai thành lập, dự tính chính thức vận hành từ cuối tháng 12/2026.
Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, cho biết: “Các thiết chế đầu tư được định hướng vận hành chuyên nghiệp, minh bạch, có cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp. Đối tượng ưu tiên là doanh nghiệp có nền tảng công nghệ, mô hình kinh doanh rõ ràng và tiềm năng tăng trưởng”.
Điểm đột phá của thiết chế này là chấp nhận rủi ro có kiểm soát: Quỹ vận hành theo nguyên tắc thị trường, sẵn sàng chia sẻ rủi ro cùng doanh nghiệp khởi nghiệp để đổi lấy tiềm năng tăng trưởng đột phá.
Cùng với cơ chế đầu tư linh hoạt, thực hiện thông qua góp vốn thành lập doanh nghiệp, mua cổ phần, phần vốn góp hoặc đầu tư qua các quỹ mạo hiểm khác. Ưu tiên nguồn lực cho các dự án khởi nghiệp thuộc lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ số, công nghệ chiến lược và phát triển bền vững.
Israel có mô hình Quỹ đối ứng Yozma. Chính phủ góp 40% vốn, 60% còn lại huy động từ các quỹ quốc tế và tổ chức tài chính trong nước. Điểm đột phá là chính phủ cho phép đối tác tư nhân mua lại cổ phần của chính phủ với giá gốc cộng lãi suất ưu đãi trong vòng 5 năm nếu quỹ hoạt động hiệu quả.
Chính phủ Israel đóng vai trò nhà đầu tư FOF (Fund of Funds) chấp nhận rủi ro ban đầu, nhưng rút lui nhường lợi nhuận cho khu vực tư nhân khi thị trường đã trưởng thành.
Singapore là trung tâm tài chính - khởi nghiệp số 1 Đông Nam Á nhờ chính sách chủ động của nhà nước. Chính phủ góp vốn đối ứng trực tiếp cùng các quỹ tư nhân được lựa chọn theo tỷ lệ 1:1 hoặc 7:3. Miễn thuế thu nhập doanh nghiệp hoàn toàn cho các quỹ mạo hiểm và công ty quản lý quỹ đáp ứng các tiêu chí về rót vốn cho startup công nghệ.
Theo GS.TS Vũ Toàn Thắng - Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội: “Việc hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học và công nghệ là một bước đi chiến lược, mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo”.
Mở lối ra cho nhà đầu tư
Không chỉ dừng lại ở khâu bơm vốn, bài toán thoái vốn cho các nhà đầu tư mạo hiểm cũng là yếu tố then chốt giúp dòng vốn khởi nghiệp được quay vòng liên tục. Bộ Khoa học và Công nghệ hiện đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính nghiên cứu, xây dựng dự thảo Nghị định về tổ chức thị trường chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Thị trường chứng khoán riêng cho startup mang lại nhiều ý nghĩa quyết định, nới lỏng tiêu chuẩn niêm yết, thay vì yêu cầu khắt khe về lịch sử lợi nhuận như sàn truyền thống, sàn chuyên biệt tập trung vào giá trị sở hữu trí tuệ, tiềm năng tăng trưởng và năng lực công nghệ của startup.
Cơ chế này giúp các quỹ mạo hiểm và nhà đầu tư thiên thần dễ dàng thoái vốn sau giai đoạn ươm tạo, tái đầu tư vào các lứa khởi nghiệp tiếp theo. Đồng thời tạo cơ hội doanh nghiệp khởi nghiệp chủ động tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn từ thị trường vốn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tín dụng ngân hàng.
Để các chính sách này thực sự đồng hành cùng doanh nghiệp khởi nghiệp, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định hướng dẫn chi tiết, xây dựng cơ chế định giá tài sản trí tuệ và mở rộng các môi trường thử nghiệm chính sách (Sandbox). Về phía mình, các nhà sáng lập khởi nghiệp cũng cần nâng cao năng lực quản trị, minh bạch tài chính và tập trung tạo ra sản phẩm có giá trị thực cho thị trường.
Khơi thông dòng vốn cho khởi nghiệp không chỉ giải quyết cơn khát tài chính ngắn hạn, mà là chiến lược nền tảng để biến khởi nghiệp sáng tạo thành động lực chính đưa kinh tế Việt Nam bứt phá trong giai đoạn mới.
