Xu hướng việc làm online tự do không chỉ là một trào lưu, mà còn đánh dấu sự thay đổi trong văn hóa làm việc và có thể định hình lại thị trường lao động ASEAN.
Từ Indonesia, Philippines đến Việt Nam, hàng triệu người đang tham gia một sự chuyển dịch kinh tế âm thầm nhưng rõ nét. Họ tận dụng những khoảng thời gian rảnh trong ngày để làm việc online tự do như gán nhãn dữ liệu, phân loại hình ảnh, đánh dấu thông tin… giúp nhiều gia đình “dễ thở” hơn trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.
Xu hướng này nở rộ tại một trong những khu vực hoạt động số sôi động nhất thế giới. Kinh tế Internet Đông Nam Á đã vượt 300 tỷ USD. Động lực không chỉ đến từ thương mại điện tử, mà còn từ những hoạt động trực tuyến diễn ra liên tục, quy mô nhỏ, giá trị từng lần không cao nhưng số lượng rất lớn.
Ở Philippines, người dân vốn nổi tiếng với tinh thần “xoay xở” đã dần bước lên môi trường số. Tại Việt Nam, thương mại điện tử phát triển nhanh, kéo theo cơ hội làm việc tại nhà. Còn ở Indonesia, nơi được xem là điểm mạnh về gán nhãn dữ liệu, lực lượng lao động trẻ đang tham gia ngày càng đông vào các công việc linh hoạt, làm theo nhiệm vụ.
Theo ông Zac Cheah, đồng sáng lập Pundi AI, điều đáng chú ý là kiểu kiếm tiền này không hẳn giống làm tự do truyền thống. Nó cũng không hoàn toàn như việc làm thời vụ qua ứng dụng. Đây là một loại thu nhập mới: nhỏ nhưng đều, linh hoạt và dần trở thành một phần bình thường trong đời sống.
Ông cũng chỉ ra, trên thế giới, quy mô của xu hướng này đã rất lớn. Ngân hàng Thế giới ước tính có từ 154 triệu đến 435 triệu người đang làm các công việc online. Điều đó cho thấy lao động số đang thay đổi cách con người kiếm sống, không chỉ ở Đông Nam Á.
Dữ liệu cho thấy lớp thu nhập này có thể quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Tại Indonesia, công ty tuyển dụng Gini Talent ghi nhận: với 44% người làm gán nhãn dữ liệu, tiền từ các nhiệm vụ nhỏ là nguồn thu chính.
Ở Philippines, Viện Nghiên cứu Phát triển (PIDS) cho biết thu nhập từ việc làm online dạng tự do đã tăng 208% trong giai đoạn 2019–2020.
Tuy vậy, nhiều con số vẫn đến từ phân tích riêng theo ngành và truyền thông, thay vì thống kê chính thức. Đây cũng là điểm được nêu trong báo cáo triển vọng việc làm của Asean khi nhiều hình thức việc làm bổ trợ trên nền tảng số thường chưa được phản ánh đầy đủ trong báo cáo lao động, dù số người tham gia tăng nhanh từng năm.
Theo ông Cheah: "Với phần lớn người làm, công việc này chỉ là “tranh thủ”. Họ làm lúc đi đường, giờ nghỉ trưa hoặc buổi tối. Mỗi ngày thường chỉ 1–3 tiếng. Nhiều người còn dùng nhiều nền tảng cùng lúc để tìm việc phù hợp và có mức thu nhập tốt hơn".
Tiền kiếm online tự do chủ yếu là khoản cộng thêm. Nhưng điều quan trọng hơn là nhiều hộ gia đình đang chọn cách thức này để vừa có việc chính, vừa có việc phụ, thêm một nguồn thu nhỏ trên mạng để bù đắp khi cần.
Ông Cheah chỉ ra, xu hướng này phản ánh một sự thay đổi rộng hơn trong văn hoá lao động của khu vực. Thứ nhất, đây là cách nhiều người chống đỡ trước áp lực cuộc sống. Khi giá cả leo thang, vài trăm nghìn hay một khoản nhỏ mỗi tháng cũng đủ tạo khác biệt. Với họ, sự linh hoạt đôi khi còn quý hơn số tiền.
Thứ hai, việc kiếm tiền online tự do đang trở nên bình thường. Nhiều người trước đây chưa từng làm việc qua mạng, nay đã quen với việc nhận nhiệm vụ, hoàn thành theo yêu cầu và được trả công.
Thứ ba, ông Cheah đánh giá, dù là việc đơn giản, người làm vẫn học được nhiều kỹ năng cơ bản. Họ biết dùng nền tảng, biết làm theo chỉ tiêu, biết quản lý thanh toán. Đây đều là những thứ ngày càng cần trong thị trường lao động hiện đại.
Thứ tư, các cơ quan quản lý bắt đầu nhìn nhận thực tế này. Ở Philippines, Bộ Công nghệ Thông tin và Truyền thông đã ủng hộ một số chương trình sinh kế số, coi đây là hướng tạo việc làm cho người dân.
Trong tương lai, người lao động trẻ trong ASEAN sẽ càng kỳ vọng làm việc linh hoạt và có nhiều nguồn thu. Khi hàng triệu người có thêm tiền từ các “việc nhỏ”, thói quen chi tiêu cũng thay đổi. Các ngành như bán lẻ, dịch vụ số, thanh toán điện tử sẽ chịu tác động.
Với doanh nghiệp, đây không phải hoạt động từ thiện. Đó là cách nâng chất lượng và giữ chân người làm. Một ví dụ tham khảo là chương trình National Steps Challenge: luật chơi đơn giản, thưởng phạt rõ ràng, tạo động lực tham gia bền bỉ và mở đường cho các đối tác cùng phát triển.
Trong bối cảnh hiện nay, người dân Đông Nam Á đang tìm cách đa dạng sinh kế bằng nhiều nguồn, cả online lẫn offline. Giới quan sát nhận định, xu hướng này xuất phát từ nhu cầu rất thật. Và khoản thu nhỏ đó đang ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định tài chính của không ít gia đình.
Vì vậy, các chính sách, doanh nghiệp và hệ thống an sinh cần thích ứng nhanh hơn để theo kịp một tương lai việc làm mới, phân mảnh hơn, nhưng cũng linh hoạt và bền bỉ hơn.
