Canada và Trung Quốc vừa đạt được một thỏa thuận thương mại quan trọng, tập trung vào giảm thuế và khôi phục dòng chảy thương mại sau bảy năm quan hệ căng thẳng.
Trong chuyến thăm Bắc Kinh ngày 16/1, Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết Trung Quốc dự kiến sẽ hạ mạnh thuế nhập khẩu hạt cải dầu (canola) của Canada từ hơn 80% xuống khoảng 15% trước ngày 1/3.
Đổi lại, Canada sẽ cho phép 49.000 xe điện Trung Quốc tiếp cận thị trường nội địa với mức thuế khoảng 6%, thay cho mức phụ thu 100% trước đây, đồng thời Trung Quốc cam kết miễn thị thực cho công dân Canada.
Những nhượng bộ song phương này không chỉ đánh dấu bước “phá băng” quan hệ Canada – Trung Quốc, mà còn cho thấy Ottawa đang chủ động điều chỉnh chiến lược đối ngoại, tách dần khỏi lập trường thương mại cứng rắn của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump.
Dưới thời cựu Thủ tướng Justin Trudeau, quan hệ Canada – Trung Quốc gần như đóng băng sau vụ bắt giữ Giám đốc tài chính Huawei tại Vancouver năm 2018 theo yêu cầu dẫn độ của Mỹ. Việc Trung Quốc sau đó bắt giữ hai công dân Canada cùng hàng loạt biện pháp trả đũa thương mại đã đẩy quan hệ song phương vào tình trạng đối đầu kéo dài.
Việc ông Carney chủ động hâm nóng quan hệ với Bắc Kinh cho thấy Canada đang tìm kiếm một hướng đi chiến lược mới, ngay cả khi nước này từ lâu vẫn được coi là đồng minh thân cận nhất của Washington.
Theo Giáo sư Josef Gregory Mahoney (Đại học Sư phạm Hoa Đông, Thượng Hải), nếu đây là một sự thay đổi thực chất chứ không chỉ là phản ứng nhất thời, thì nó có thể trở thành một “điểm uốn” trong chính sách đối ngoại của Canada.
Trọng tâm của thỏa thuận nằm ở các nhượng bộ thuế quan. Ông Carney cho biết Trung Quốc sẽ đình chỉ các loại thuế mang tính “chống phân biệt đối xử” đối với nhiều mặt hàng nông sản khác của Canada, bao gồm khô dầu cải và tôm hùm. Việc đình chỉ dự kiến kéo dài từ tháng 3/2026 đến ít nhất cuối năm 2026.
Thông tin này đã ngay lập tức tác động tới thị trường, khi giá hợp đồng tương lai hạt cải dầu tại New York tăng tới 2,6%, đạt mức cao nhất kể từ đầu tháng 12. Giới giao dịch kỳ vọng nhu cầu từ Trung Quốc – thị trường lớn thứ hai của Canada – sẽ phục hồi mạnh mẽ.
Trong khi đó, việc nới lỏng thuế đối với xe điện Trung Quốc được xem là điểm nhạy cảm nhất về mặt chính trị. Năm 2024, Canada từng áp mức thuế 100% nhằm đồng bộ với chính sách của chính quyền Biden ở Mỹ. Quyết định mới của ông Carney cho thấy Ottawa sẵn sàng đi con đường độc lập hơn.
Khi số lượng xe điện Trung Quốc được hưởng thuế thấp tại thị trường Canada, phản ứng trong nước vẫn khá gay gắt. Thủ hiến bang Ontario Doug Ford cảnh báo rằng Trung Quốc sẽ “có chỗ đứng tại thị trường Canada và khai thác điều đó bằng mọi giá, gây tổn hại cho người lao động Canada”.
Phát biểu trong chuyến thăm, ông Carney nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc trong bối cảnh ông gọi là một trật tự thế giới mới. Các chuyên gia xem đây là ám chỉ gián tiếp tới sự bất ổn toàn cầu do những thay đổi khó lường trong chính sách đối ngoại và thương mại của Washington.
“Tôi rất hài lòng khi chúng ta đang thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược mới này,” ông Carney nói với Chủ tịch Tập Cận Bình. Trước đó một ngày, ông cũng khẳng định với Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường rằng mối quan hệ song phương được củng cố sẽ giúp hai nước đứng vững hơn trong trật tự thế giới mới.
Khi được hỏi liệu Canada còn coi Trung Quốc là mối đe dọa an ninh hàng đầu hay không, ông Carney cho rằng bối cảnh an ninh toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng, trong khi hệ thống đa phương truyền thống đã bị xói mòn và chưa rõ điều gì sẽ thay thế.
Theo ông Dylan Loh (Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore), những phát biểu này mang hàm ý ủng hộ Trung Quốc và đồng thời là sự chỉ trích gián tiếp đối với Mỹ. “Chưa thể gọi đây là sự cắt đứt với Washington, nhưng chắc chắn sẽ khiến ông Trump không hài lòng,” ông nhận định.
Đáng chú ý, phản ứng công khai của phía Mỹ lại tương đối ôn hòa. Phát biểu tại Nhà Trắng, ông Trump cho rằng việc Canada ký thỏa thuận với Trung Quốc là điều nên làm, đồng thời nhấn mạnh rằng nếu đạt được thỏa thuận với Bắc Kinh thì đó là lợi ích của Canada.
Nhưng rủi ro có thể chờ đón phía trước. Chuyến công du của ông Carney diễn ra đúng thời điểm Canada và Mexico chuẩn bị bước vào các cuộc đàm phán căng thẳng với Mỹ về việc rà soát Hiệp định USMCA. Trước đó, Washington đã gây sức ép buộc các đối tác Bắc Mỹ dựng rào cản cao hơn đối với hàng hóa Trung Quốc trước thềm các cuộc thương lượng này.
Theo Giáo sư Mahoney, việc ông Carney tăng cường quan hệ với Trung Quốc có thể nhằm tạo thêm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán với Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh ông nhiều lần mô tả quan hệ Canada – Mỹ đang trải qua một “đứt gãy mang tính lịch sử”.
Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng ông Carney đang đi trên một lằn ranh mong manh. Bà Vina Nadjibulla từ Quỹ Châu Á – Thái Bình Dương Canada nhận định đây là bước chuyển sang một chính sách đối ngoại mang tính thực dụng hơn, tập trung vào lợi ích kinh tế trong khi giảm ưu tiên cho các điểm nóng truyền thống.
Theo bà, Canada sẽ tham gia có chọn lọc với Trung Quốc, đặt nền móng cho hợp tác kinh tế và thương mại, nhưng vẫn duy trì các “lan can an toàn” nghiêm ngặt đối với những lĩnh vực nhạy cảm như quốc phòng và trí tuệ nhân tạo.
Ông Carney cũng không phải là trường hợp đơn lẻ. Từ đầu năm nay, hàng loạt lãnh đạo phương Tây, bao gồm Thủ tướng Anh Keir Starmer và Thủ tướng Đức Friedrich Merz, đã tới Bắc Kinh nhằm khôi phục quan hệ sau khi Mỹ và Trung Quốc đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại.
