Nhiều doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn, thách thức trong việc tiếp cận vốn và nguồn nhân lực cho chuyển đổi xanh, dù nhu cầu được đánh giá rất lớn.
Theo Báo cáo Quốc gia về Khí hậu và Phát triển (CCDR) của Ngân hàng Thế giới (WB), đến năm 2040, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD vốn đầu tư bổ sung để thực hiện các mục tiêu thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải. Một nửa số vốn này được kỳ vọng đến từ khu vực tư nhân và nhà đầu tư quốc tế.
Các báo cáo và khảo sát kinh tế gần đây cho thấy, khoảng 90% doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), còn gặp nhiều khó khăn về vốn, công nghệ và nhân lực chuyên môn để chuyển đổi xanh toàn diện. Cả nước hiện có khoảng hơn 850.000 - 940.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó nhóm SME chiếm tới gần 97 - 98%. Do đó, quá trình "xanh hóa" phần lớn mới dừng lại ở một số tập đoàn lớn, doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực (dệt may, da giày, thủy sản) hoặc các mô hình đổi mới sáng tạo.
Ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc FiinGroup, cho biết nhiều dự án có quy mô lớn nhưng thiếu cấu trúc tài chính bài bản, nhất là các doanh nghiệp SME. Trong khi đó, các doanh nghiệp cũng chưa nhận được sự hỗ trợ từ những đơn vị tư vấn đủ năng lực và kinh nghiệm để các nhà đầu từ quốc tế rót vốn vào. Nhiều doanh nghiệp đề xuất các tiêu chí môi trường, xã hội, quản trị (ESG) vẫn chưa đáp ứng các thông lệ quốc tế để phát huy lợi thế hút vốn chuyển đổi xanh.
Ông Võ Hoàng Hải, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng Nam Á, cho biết ngân hàng này đã huy động hơn 350 triệu USD vốn xanh từ các tổ chức quốc tế. Hiện nay, ngân hàng đang áp dụng lãi suất thấp hơn một điểm phần trăm so với thông thường cho khách hàng đáp ứng các tiêu chí về ESG. Những ưu đãi này đôi khi chưa đủ bù đắp chi phí doanh nghiệp phải bỏ ra để đạt các chứng nhận hoặc thực hiện quá trình chuyển đổi xanh.
Trong bối cảnh các tiêu chuẩn ESG ngày càng trở thành “giấy thông hành” của thương mại toàn cầu, nguồn nhân lực đang chuyển từ vai trò hỗ trợ sang yếu tố quyết định. Bởi nếu thiếu nguồn nhân lực phù hợp, doanh nghiệp sẽ gặp khó trong triển khai các giải pháp ESG, từ đó đối mặt với nguy cơ mất thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp đầu tư sớm vào ESG, sẽ có lợi thế rõ rệt khi cạnh tranh và thu hút dòng vốn.
Tại Việt Nam, áp lực về nhân lực xanh đang gia tăng nhanh, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu. Theo báo cáo của PwC, 89% doanh nghiệp đã có hoặc dự kiến triển khai ESG, nhưng chỉ 19% tích hợp đầy đủ vào mô hình kinh doanh. Khảo sát cho thấy, khoảng trống kỹ năng thể hiện rõ qua năng lực dữ liệu. Dù 78% doanh nghiệp đã thu thập dữ liệu ESG, nhưng chỉ 3% sử dụng công cụ phân tích nâng cao và khoảng 33% có kiểm toán độc lập báo cáo ESG. Điều này cho thấy, phần lớn doanh nghiệp chưa đủ năng lực về nhân sự để chuyển đổi xanh.
Trong giai đoạn tới, những quy định “xanh hoá” trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các doanh nghiệp. Không chỉ trong nước, nhiều tập đoàn toàn cầu như Apple, IKEA, Unilever... cũng đã đưa ra các yêu cầu bắt buộc về minh bạch đối với chuỗi cung ứng. Người mua trong các chuỗi cung ứng lớn không chỉ yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh ESG trong từng đơn hàng, từng tấn sản phẩm, từng tuyến vận tải. Do vậy, thiếu nhân lực sẽ là thách thức không nhỏ đối với các doanh nghiệp khi chuyển đổi xanh.
Theo dự thảo Nghị định về hỗ trợ lãi suất cho các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh khi vay vốn thông qua các Quỹ tài chính Nhà nước ngoài ngân sách để thực hiện các dự án xanh, tuần hoàn và áp dụng khung tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị, ngoài hỗ trợ tài chính và công nghệ, dự thảo còn đề xuất các chương trình đào tạo, tư vấn, và hỗ trợ pháp lý chuyên sâu. Nội dung hỗ trợ tập trung vào phát triển mô hình chuyển đổi xanh, kinh doanh bền vững, đổi mới công nghệ… Khi được chính thức ban hành, chính sách này sẽ góp phần hình thành mạng lưới sản xuất xanh và hệ sinh thái kinh doanh bền vững trong nền kinh tế.
Ngoài nguồn vốn trong nước cho chuyển đổi xanh, theo ông Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP HCM (VIFC-HCMC), cần có nhiều dự án chuyển đổi xanh đạt chuẩn để huy động thêm nguồn vốn quốc tế. VIFC-HCMC đang định hướng xây dựng một trung tâm chuyển hóa vốn xanh, kết nối quá trình chuẩn bị dự án, cấu trúc tài chính, dữ liệu… Mục tiêu để chuyển các dự án xanh thành những tài sản đủ tiêu chuẩn huy động vốn trên thị trường quốc tế.
Thực tế cho thấy các dòng vốn xanh quốc tế hiện vẫn chủ yếu vào Việt Nam thông qua hình thức cho vay lại, tức các định chế tài chính quốc tế cấp vốn cho các tổ chức tín dụng trong nước để cho doanh nghiệp vay lại theo các tiêu chí xanh. Điều này cho thấy hệ thống ngân hàng vẫn là kênh dẫn vốn chủ yếu của thị trường tài chính xanh.
Để đa dạng dòng vốn cho chuyển đổi xanh, theo ông Nguyễn Quang Thuân, các doanh nghiệp Việt Nam cần nhiều dự án quy mô lớn được thiết kế theo chuẩn quốc tế và đáp ứng khung tiêu chuẩn ESG, có thể chuyển hóa thành các sản phẩm tài chính như trái phiếu xanh, trái phiếu hạ tầng hoặc các công cụ huy động vốn dài hạn….
