Washington và Manila vừa ký thỏa thuận xây dựng trung tâm sản xuất 1.620 ha tại đảo Luzon, nhằm đa dạng hóa chiến lược trong khoáng sản và công nghệ.
Trong một động thái mang tính biểu tượng và chiến lược, chính quyền Mỹ vừa ký thỏa thuận với Philippines để thiết lập một khu công nghiệp công nghệ cao trên đảo Luzon, một trong những nước cờ địa kinh tế táo bạo nhất trong nhiều thập kỷ trở lại đây của Washington.
Đây là lần đầu tiên trong lịch sử một thỏa thuận có cấu trúc pháp lý như vậy tồn tại ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Hợp đồng thuê hai năm có thể gia hạn lên tới 99 năm.
Thỏa thuận này nổi lên trong bối cảnh Mỹ cần gấp rút đa dạng các nguồn cung thiết yếu về đất hiếm chế biến hay pin lithium-ion sau các tranh cãi địa chính trị và đứt quãng chuỗi cung ứng.
"Bạn không thể xây dựng bất cứ thứ gì ở Ohio nếu khoáng sản và nguyên liệu chế biến đang bị kiểm soát bởi một đối thủ có thể cắt nguồn cung vào ngày mai," Jacob Helberg, Thứ trưởng Ngoại giao phụ trách Kinh tế Mỹ, nhấn mạnh trong một cuộc phỏng vấn.
Philippines xuất hiện như một lựa chọn hội tụ nhiều yếu tố hiếm có cùng lúc. Về địa lý, quốc đảo này nằm ngay trên tuyến đường hàng hải huyết mạch Biển Đông, kết nối với cảng thương mại lớn Subic Bay trên chính đảo Luzon.
Về tài nguyên, Philippines là nhà sản xuất niken lớn thứ hai thế giới, đồng thời sở hữu trữ lượng đồng, cromit và coban đáng kể — tất cả đều là đầu vào thiết yếu cho ngành điện tử và quốc phòng. Đây cũng là đồng minh hiệp ước của Mỹ ở Biển Đông, tạo ra sự tương đồng lợi ích chiến lược sâu sắc.
Điều phân biệt khu công nghiệp Luzon với các đặc khu kinh tế thông thường là kiến trúc pháp lý của nó. Quy chế ngoại giao — thường chỉ dành cho cơ quan đại diện ngoại giao — được áp dụng cho một khu vực sản xuất công nghiệp là điều chưa từng có. Theo Helberg, mục đích chính là mang lại sự chắc chắn pháp lý cho doanh nghiệp Mỹ: các tranh chấp dân sự sẽ được xử lý theo luật Mỹ, loại bỏ rủi ro pháp lý thường khiến các công ty lưỡng lự khi đầu tư vào thị trường mới nổi.
Mô hình vận hành cũng khác biệt. Các nhà máy trong khu sẽ được tự động hóa cao độ, sử dụng hệ thống tự vận hành để chạy liên tục 24/7. Không có kịch bản nào về việc chính phủ Mỹ rót vốn trực tiếp — toàn bộ đầu tư phải đến từ khu vực tư nhân, thông qua quy trình đấu thầu cạnh tranh ưu tiên các đề xuất giúp dịch chuyển khâu chế biến khoáng sản và sản xuất ra khỏi tay nhà cung cấp Trung Quốc.
Dù tham vọng, thỏa thuận này vẫn còn phần lớn là khái niệm. Chưa có công ty Mỹ nào xác nhận tham gia. Chưa có ngành cụ thể nào được chốt.
Hai thách thức cấu trúc lớn nhất, gồm chi phí năng lượng và lực lượng lao động, được đặt ra nhưng chưa được giải quyết. Các công ty phải tự trình bày trong đề xuất của họ cách xử lý hai bài toán này.
Gracelin Baskaran, Giám đốc Chương trình An ninh Khoáng sản Chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), chỉ ra một điểm mâu thuẫn: Trữ lượng khoáng sản phong phú của Philippines không tự động chuyển thành nguồn cung đáng tin cậy cho nhà sản xuất Mỹ, bởi đất nước này chủ yếu xuất thô và thiếu năng lực chế biến để tích hợp vào chuỗi cung ứng công nghệ.
Thời điểm công bố thỏa thuận — một tháng trước cuộc gặp thượng đỉnh giữa ông Trump và ông Tập Cận Bình dự kiến vào tháng 5 tới để giải quyết tranh chấp thương mại — cũng gửi đi tín hiệu rằng Washington đang xây dựng đòn bẩy thương lượng, đồng thời triển khai kế hoạch dài hạn bất kể kết quả đàm phán.
Bắc Kinh phản ứng thận trọng nhưng dứt khoát. Phát ngôn viên Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ Liu Pengyu tuyên bố Trung Quốc phản đối bất kỳ quốc gia nào thiết lập các khối thương mại độc quyền để phá vỡ trật tự thương mại quốc tế.
Khu công nghiệp Luzon cũng là mảnh ghép mới nhất trong hai kiến trúc đang hình thành song song: Pax Silica — liên minh hơn chục đối tác Mỹ nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng AI được công bố tháng 12 năm ngoái — và Hành lang Kinh tế Luzon do Mỹ, Philippines và Nhật Bản đồng thúc đẩy, tập trung vào vận tải, năng lượng sạch và chuỗi cung ứng bán dẫn.
Khu công nghiệp Luzon có thể là bước đi mang tính nền tảng trong cuộc tái định hình trật tự kinh tế toàn cầu nhưng cũng có thể chỉ nằm trên giấy. Dù vậy, nó cũng cho thấy thời đại của chuỗi cung ứng xuyên suốt và vững chắc truyền thống đã dần đi vào hồi kết.
