Nhà ở xã hội vốn là “phao cứu sinh” cho người thu nhập thấp. Song bị biến thành mảnh đất trục lợi khiến chính sách an sinh bị méo mó, người nghèo lại là đối tượng chịu thiệt thòi nhất.
Nhiều năm sống trong những khu trọ chật hẹp, không ít công nhân, lao động thu nhập thấp vẫn mòn mỏi chờ cơ hội tiếp cận nhà ở xã hội, một chính sách được thiết kế để giúp họ an cư, bớt gánh nặng mưu sinh. Thế nhưng, khi giá nhà đất ngày càng vượt xa khả năng chi trả của phần đông người lao động, “phao cứu sinh” ấy lại đang bị bóp méo tại không ít địa phương.
Thực tế cho thấy, nhà ở xã hội không chỉ thiếu về nguồn cung, mà còn đang bị lợi dụng, biến tướng thành mảnh đất trục lợi với đủ chiêu trò tinh vi. Hệ quả là những người đáng lẽ phải được thụ hưởng chính sách lại bị đẩy ra ngoài cuộc.
Một trong những vụ việc điển hình được cơ quan chức năng phát hiện gần đây xảy ra tại Thái Nguyên. Tại đây, cơ quan điều tra đã khởi tố một số đối tượng liên quan đến việc làm giả hồ sơ mua nhà ở xã hội, trong đó có cả nhân viên tư vấn, môi giới. Các đối tượng bị cáo buộc móc nối, hợp thức hóa giấy tờ về thu nhập, cư trú để đưa người không đủ điều kiện vào danh sách được mua nhà, hưởng chênh lệch bất chính.
Vụ việc tại Thái Nguyên không phải là cá biệt. Trước đó, tại Hà Nội, cơ quan chức năng từng công bố kết quả rà soát cho thấy nhiều trường hợp mua, thuê nhà ở xã hội không đúng đối tượng. Một số căn hộ đã bị yêu cầu thu hồi khi người đứng tên không còn đáp ứng điều kiện, hoặc ngay từ đầu hồ sơ đã có dấu hiệu gian dối. Đáng chú ý, có trường hợp người mua phải chi thêm hàng trăm triệu đồng cho “suất” ngoài hợp đồng, nhưng khi bị kiểm tra thì vừa mất tiền, vừa đối mặt nguy cơ mất nhà.
Nhiều ý kiến cho biết, song song với những vụ việc bị phanh phui là sự tồn tại dai dẳng của một “thị trường ngầm” xung quanh nhà ở xã hội. Các lời rao bán “suất nội bộ”, “suất ngoại giao” xuất hiện ngày càng nhiều, dù những khái niệm này hoàn toàn không tồn tại trong các quy định pháp luật.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh câu chuyện này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, rủi ro pháp lý trong các vụ trục lợi nhà ở xã hội không chỉ dừng lại ở các đối tượng môi giới, mà còn trực tiếp đè nặng lên chính người mua.
“Nhiều người cho rằng mình chỉ là nạn nhân, nhưng nếu biết rõ hồ sơ không đúng quy định mà vẫn tham gia, thì bản thân họ cũng có thể phải đối mặt với hậu quả pháp lý. Nhà ở xã hội là chính sách an sinh có điều kiện rất chặt chẽ, không tồn tại khái niệm “suất ngoại giao” hay “lách luật an toàn””, luật sư Tạ Anh Tuấn phân tích.
Theo vị luật sư này, khi hồ sơ bị xác định là gian dối hoặc không đúng đối tượng, cơ quan chức năng có quyền thu hồi nhà, hủy hợp đồng và buộc trả lại căn hộ. Trong những trường hợp có đủ yếu tố cấu thành tội phạm, các bên liên quan còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Một rủi ro khác được Luật sư Tạ Anh Tuấn đặc biệt nhấn mạnh là việc nhờ người khác đứng tên mua nhà. Trên thực tế, không ít trường hợp người bỏ tiền thật nhưng lại không đứng tên pháp lý. Khi phát sinh tranh chấp hoặc khi Nhà nước tiến hành hậu kiểm, người chịu thiệt thòi nhất thường chính là người bỏ tiền. “Họ có thể vừa mất nhà, vừa không có căn cứ pháp lý để bảo vệ quyền lợi của mình”, ông cảnh báo.
Nhận định với Diễn đàn doanh nghiệp từ một số vụ việc bị phát hiện vừa qua, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng, trục lợi nhà ở xã hội không chỉ làm thất thoát nguồn lực, mà còn tạo ra sự bất công trong thụ hưởng chính sách. Người đủ điều kiện thật sự thì mòn mỏi chờ đợi, trong khi người không đủ điều kiện lại tìm cách chen chân bằng tiền và quan hệ. Về lâu dài, điều này bào mòn niềm tin xã hội vào chính sách an sinh, một chính sách vốn được xây dựng để bảo vệ những nhóm yếu thế nhất.
Do đó, để chặn đứng tình trạng trục lợi, không thể chỉ dừng ở khâu xét duyệt ban đầu. Công tác hậu kiểm cần được tăng cường, thực hiện thường xuyên và minh bạch, đi kèm với việc xử lý đủ nghiêm, đủ sức răn đe, không chỉ với các đối tượng môi giới mà cả những trường hợp cố tình tham gia trục lợi.
Nhà ở xã hội, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện của vài dự án hay vài căn hộ bị thu hồi. Đó là thước đo cho hiệu quả của chính sách an sinh và sự công bằng trong phân bổ nguồn lực. Khi “phao cứu sinh” bị biến thành mảnh đất lợi nhuận, những người thu nhập thấp vẫn sẽ tiếp tục xếp hàng chờ đợi trong các khu trọ chật hẹp, còn niềm tin vào chính sách thì ngày một hao mòn.
