Phát huy hiệu quả công cụ truy xuất nguồn gốc

Bộ Công Thương đang lấy ý kiến Dự thảo Thông tư về truy xuất nguồn gốc một số mặt hàng thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Chính sách này được xây dựng nhằm thực hiện Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025, đã cụ thể tại Nghị định 37/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật.

Một trong những nội dung đáng chú ý của chính sách là việc các mặt hàng dự kiến thuộc danh mục rủi ro cao sẽ bắt buộc phải truy xuất nguồn gốc, đồng thời khuyến khích các sản phẩm, hàng hóa khác thực hiện truy xuất nguồn gốc.

Thực tế cho thấy, truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện bắt buộc tại nhiều thị trường nhập khẩu lớn như EU, Mỹ và Nhật Bản khi các yêu cầu về an toàn thực phẩm và minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng khắt khe. Với doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt trong lĩnh vực nông sản và thực phẩm, việc thiếu hệ thống truy xuất đầy đủ không chỉ làm giảm năng lực cạnh tranh mà còn có thể khiến hàng hóa bị loại khỏi chuỗi cung ứng ngay từ vòng kiểm tra đầu vào, bất kể chất lượng sản phẩm.

Tại Việt Nam, hoạt động truy xuất nguồn gốc trong nông nghiệp và thực phẩm đang được triển khai dựa trên các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP và hệ thống mã số mã vạch GS1 nhằm chuẩn hóa dữ liệu và phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, trên thị trường quốc tế, yêu cầu này đã vượt xa mức khuyến khích minh bạch và trở thành một tiêu chí đánh giá quan trọng đối với hàng hóa nhập khẩu. Nhiều nhà nhập khẩu không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm cuối cùng mà còn yêu cầu toàn bộ dữ liệu chuỗi sản xuất phải có khả năng truy vết rõ ràng, đầy đủ và nhất quán.

Theo các chuyên gia, một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem truy xuất nguồn gốc như việc in mã QR lên sản phẩm. Trong khi trên thực tế, mã QR chỉ là công cụ truy cập thông tin, trong khi giá trị cốt lõi nằm ở hệ thống dữ liệu phía sau, bao gồm toàn bộ quá trình ghi nhận, lưu trữ và cập nhật thông tin sản xuất.

Vì vậy, hệ thống truy xuất nguồn gốc đúng nghĩa phải đảm bảo dữ liệu được ghi nhận xuyên suốt từ đầu vào đến đầu ra, có sự đồng bộ giữa các khâu sản xuất, sơ chế và phân phối, đồng thời có khả năng kiểm chứng khi cần thiết.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương bày tỏ, truy xuất nguồn gốc phải xuất phát từ doanh nghiệp để có công cụ cho phép theo dõi, nhận diện được sản phẩm từ nguồn nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển và phân phối đến người tiêu dùng. Vì vậy, các doanh nghiệp phải hiểu đúng và làm đúng quy định về truy xuất nguồn gốc.

“Thực tế hiện nay đang có “phong trào nhà nhà, doanh nghiệp làm QR code” nhưng người tiêu dùng không nhận được đầy đủ thông tin nhận biết đâu là hàng giả, đâu là hàng thật”, ông Linh chia sẻ.

Đồng thời cho hay, trước đây, từng có giai đoạn nhiều doanh nghiệp chạy theo trào lưu làm tem chống hàng giả và cho rằng như vậy là đã chống được hàng giả và với truy xuất nguồn gốc cũng cần nhìn nhận lại bản chất vấn đề để hiểu đúng và làm đúng. Truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ quản lý mà là nền tảng xây dựng niềm tin, bảo vệ doanh nghiệp, nâng cao sức cạnh tranh. Chỉ khi mỗi sản phẩm có chứng minh thư rõ ràng về xuất xứ, quy trình sản xuất, chất lượng và hành trình lưu thông thì thị trường mới có thể vận hành minh bạch, bền vững.

Theo ông Linh, ngoài các quy định pháp luật, yêu cầu đòi hỏi từ người tiêu dùng, để truy xuất nguồn gốc phát huy hiệu quả, quan trọng nhất nằm ở ý thức trách nhiệm, hệ thống quản lý nội bộ của doanh nghiệp.

“Doanh nghiệp thực sự muốn quản lý tốt sản phẩm, bảo vệ người tiêu dùng thì mới đầu tư nghiêm túc cho hệ thống truy xuất nguồn gốc”, ông Linh bày tỏ.

Còn theo chuyên gia giải pháp công nghệ, chống hàng giả Phạm Văn Quân, Chủ tịch Công ty CP Công nghệ Checkee, hiện nay nhiều người vẫn chưa hiểu đầy đủ về bản chất của truy xuất nguồn gốc. Đây không đơn thuần là việc dán mã QR lên sản phẩm mà phía sau phải là cả một hệ thống công nghệ và dữ liệu được xây dựng xuyên suốt trong chuỗi cung ứng.

Vị này cho rằng, muốn làm được truy xuất nguồn gốc hiệu quả thì trước hết sản phẩm phải được định danh rõ ràng. Sau đó là kết nối dữ liệu từ các khâu như sản xuất, vận chuyển, phân phối đến điểm bán. Khi toàn bộ thông tin được liên thông, doanh nghiệp mới có thể ứng dụng công nghệ để xác thực và kiểm soát sản phẩm trên toàn hệ thống.

“Lợi ích lớn nhất của truy xuất nguồn gốc là giúp bảo vệ doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh tình trạng hàng giả, hàng nhái và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang diễn ra rất phức tạp”, ông Quân chia sẻ.

Liên quan đến nội dung này, trước đó, không ít ý kiến cũng cho hay, để triển khai truy xuất nguồn gốc hiệu quả, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình quản lý rõ ràng trong toàn bộ chuỗi cung ứng, xác định cụ thể các công đoạn, dữ liệu và trách nhiệm ở từng khâu. Đồng thời, phải trực tiếp theo dõi, vận hành hệ thống như một nhu cầu quản trị thực chất, thay vì chỉ mang tính hình thức.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần lựa chọn công nghệ phù hợp với từng loại sản phẩm, từ mã QR, tem điện tử đến các giải pháp nhận diện nâng cao như chip NFC, thay vì áp dụng một mô hình chung cho mọi ngành hàng.