Nghiên cứu - Trao đổi

Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2025 sau khi được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 đã chính thức có hiệu lực từ 01/4/2026, đánh dấu nhiều thay đổi trong cách xác lập, bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ.

Đáng nói, một trong những điểm đột phá lớn nhất của Luật lần này nằm ở việc thay đổi góc nhìn từ “công cụ pháp lý bảo vệ” sang “nguồn lực kinh tế có thể khai thác”. Các sản phẩm sáng tạo như phần mềm, giải pháp kỹ thuật, công nghệ mới hay thậm chí cả dữ liệu giờ đây được coi là tài sản có thể giao dịch, thẩm định giá trị hoặc dùng để đảm bảo tín dụng.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này phản ánh đúng xu hướng toàn cầu, nơi tài sản phi vật chất đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong hoạt động kinh doanh.

Đặc biệt, một trong những nội dung được doanh nghiệp và dư luận quan tâm nhất chính là quy định về việc ghi nhận tài sản trí tuệ trong hệ thống kế toán doanh nghiệp. Theo đó, Luật mới đưa ra khung pháp lý cho phép doanh nghiệp theo dõi, định giá và hạch toán các quyền sở hữu trí tuệ như một khoản mục tài sản chính thức.

Chính phủ sẽ ban hành hướng dẫn cụ thể về tiêu chí định giá và phương pháp theo dõi. Đối với những tài sản chưa đáp ứng điều kiện ghi nhận vào báo cáo tài chính chính thức, doanh nghiệp vẫn được phép quản lý qua hệ thống sổ sách nội bộ và tự định giá để phục vụ hoạch định chiến lược. Điều này giúp minh bạch hóa giá trị thực của doanh nghiệp và tăng cường năng lực quản trị tài sản vô hình.

Không chỉ có vậy, bên cạnh việc tạo điều kiện thương mại hóa, Luật cũng tập trung vào việc cải cách hành chính, hướng tới quản lý số hóa toàn bộ quy trình. Các biện pháp bảo vệ quyền được tăng cường, bổ sung cơ chế ngăn chặn lạm dụng độc quyền và nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan tư pháp trong giải quyết tranh chấp.

Vai trò của các tổ chức trung gian như tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả và tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp cũng được quy định chặt chẽ hơn để đảm bảo tính minh bạch và bảo vệ tốt hơn lợi ích của các bên liên quan.

Nhìn nhận về Luật mới, Luật sư Cù Thị Kim Ngân, Công ty Luật TNHH Đại Việt cho rằng, việc công nhận quyền sở hữu trí tuệ như tài sản thương mại tạo ra sự chuyển biến về tư duy - từ công cụ bảo vệ pháp lý đơn thuần sang nguồn lực kinh tế có giá trị thực.

Theo Luật sư Ngân, khi có thể định giá, chuyển nhượng, thế chấp hoặc góp vốn, quyền sở hữu trí tuệ giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn, mở rộng hoạt động và nâng cao giá trị thương hiệu. Đây là động lực trực tiếp khuyến khích các cá nhân và tổ chức đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu phát triển, bởi họ có thể thu hồi và khai thác giá trị kinh tế từ kết quả sáng tạo.

“Không chỉ có vậy, việc thương mại hóa tài sản trí tuệ góp phần hình thành thị trường giao dịch minh bạch, thúc đẩy đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Điều này cũng giúp Việt Nam hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế tri thức toàn cầu và tạo niềm tin với nhà đầu tư về môi trường kinh doanh dựa trên tri thức và sáng tạo”, Luật sư Ngân bày tỏ.

Đồng quan điểm, đánh giá về Luật này, nhiều chuyên gia cũng cho rằng, việc Luật Sở hữu trí tuệ 2025 đưa ra một khung pháp lý đồng bộ về xác lập quyền, phân chia lợi nhuận, định giá tài sản và giải quyết tranh chấp là điều cần thiết. Khi được thiết kế hợp lý, cơ chế này sẽ “kích hoạt” các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm, thúc đẩy hợp tác giữa trường - viện - doanh nghiệp và lan tỏa tinh thần đổi mới trong toàn nền kinh tế.

Đặc biệt, khi các văn bản hướng dẫn chi tiết được ban hành, quyền sở hữu trí tuệ sẽ thực sự trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị sáng tạo toàn cầu.

Luật Sở hữu trí tuệ 2025 không chỉ mở đường bằng các chính sách, mà còn là công cụ thiết thực cho mọi cá nhân sáng tạo, doanh nghiệp đổi mới và tổ chức nghiên cứu muốn biến tri thức thành giá trị, từ đó mở ra một chương mới cho thị trường tài sản trí tuệ Việt Nam.

Gia Nguyễn