Ngân hàng - Chứng khoán

Nội dung trên được ông Phan Minh Thông - Chủ tịch Hội đồng quản trị Phúc Sinh Group nêu tại Diễn đàn tài chính 2026: "Khơi thông dòng vốn, kết nối đa kênh”.

Theo ông Thông, Việt Nam đang đứng trong tốp 3 hàng đầu thế giới về xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như tiêu, cà phê, gạo, hạt điều và thủy sản. Tuy nhiên, một nghịch lý tồn tại dai dẳng là các nhà xuất khẩu trong nước vẫn phải nhìn vào bảng điện tử của New York, London hay thậm chí là Ấn Độ để định giá cho chính sản phẩm mình làm ra. Ông cũng đề xuất giải pháp cấp bách về một sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa.

“Người khổng lồ” không có công cụ định giá

Ông Phan Minh Thông đưa ra những con số minh chứng cho quy mô khổng lồ của nông sản Việt: xuất khẩu cà phê mỗi năm đạt từ 1,5 triệu đến 1,9 triệu tấn. Đặc biệt, hạt tiêu Việt Nam chiếm tới 50% đến 60% sản lượng toàn cầu. Với vị thế này, lẽ ra Việt Nam phải là trung tâm điều phối giá cả thế giới. Thực tế hoàn toàn ngược lại.

Ông cho biết, mỗi khi cần định giá hay thực hiện các nghiệp vụ bảo hiểm rủi ro (Hedging), doanh nghiệp Việt buộc phải in bảng giá từ sàn London hoặc New York để làm cơ sở giao dịch với ngân hàng. Thậm chí, với mặt hàng tiêu mà Việt Nam áp đảo hoàn toàn về nguồn cung, các doanh nghiệp vẫn phải theo dõi sàn giao dịch của Ấn Độ, một quốc gia có sản lượng sản xuất vô cùng nhỏ bé so với Việt Nam.

Việc thiếu vắng một sàn giao dịch nội địa đủ uy tín khiến dòng tiền từ các giao dịch hàng hóa chảy ra nước ngoài. Ông Phan Minh Thông phân tích rằng, mặc dù không sản xuất cà phê, Mỹ vẫn xây dựng các sàn giao dịch quyền lực, thậm chí mua lại cả sàn London để kiểm soát dòng tiền và thông tin.

Phan Minh Thông khẳng định thực tế Việt Nam đã có sàn giao dịch nhưng đó “không phải là sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa”.

Theo quan điểm của ông Phan Minh Thông, các sàn hiện tại đang vận hành theo cách thức thiên về “may rủi”, hoàn toàn tách rời với hàng hóa thực tế. Sự đứt gãy này dẫn đến việc sàn không thể kết nối được giữa nhà xuất khẩu và người mua toàn cầu. Một sàn giao dịch chuẩn mực phải là nơi gắn liền với hệ thống kho bãi, vận chuyển và các tiêu chuẩn kiểm định hàng hóa nghiêm ngặt.

"Sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa phải giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro thông qua nghiệp vụ Hedging dựa trên các lô hàng thật. Nếu không gắn với hàng thật, sàn giao dịch chỉ là công cụ để đầu cơ, gây lũng đoạn thị trường thay vì thúc đẩy sản xuất. Khi có sự kết nối với hàng thật, sàn sẽ tạo ra vô vàn công ăn việc làm và trở thành một phần không thể tách rời của hệ sinh thái trung tâm tài chính", ông Phan Minh Thông chia sẻ.

Quyền kiểm soát cung cầu

Xây dựng sàn giao dịch hàng hóa không đơn thuần là tạo ra một nơi mua bán, mà là chiến lược tổ chức lại sản xuất và kiểm soát chuỗi giá trị. Ông Phan Minh Thông dẫn chứng trường hợp Singapore, một quốc gia không sản xuất nhưng đã thành công rực rỡ với sàn cao su nhờ sự hỗ trợ từ nguồn nguyên liệu của Malaysia. Ngược lại, họ thất bại với sàn tiêu và cà phê vì thiếu gốc rễ sản xuất. Việt Nam đang có lợi thế tuyệt đối về nguồn cung để trở thành trung tâm giao dịch nông sản thế giới.

Ông Phan Minh Thông nhận định, nếu có sàn giao dịch, người nông dân và doanh nghiệp sẽ chủ động biết được cung cầu, sản lượng để đảm bảo giá cả trong suốt mùa vụ. Điều này giúp ổn định thị trường nông sản nội địa và chiếm ưu thế trong xuất khẩu. Khi người mua và người bán khắp thế giới muốn giao dịch nông sản Việt Nam, họ buộc phải mở tài khoản tại Việt Nam, từ đó thu hút dòng vốn quốc tế về cho nền kinh tế trong nước.

Ông Phan Minh Thông phân tích, mỗi sàn hàng hóa luôn đi kèm với hệ thống kho bãi và đơn vị giao hàng chuyên nghiệp. Nếu Việt Nam làm tốt điều này, chúng ta có thể kiểm soát được cả khâu giao hàng đến tận tay người mua trên toàn cầu, tối ưu hóa giá trị gia tăng thay vì chỉ xuất khẩu thô. Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay cho phép việc vận hành các sàn này trở nên đơn giản và minh bạch hơn bao giờ hết.

Từ những phân tích của ông Phan Minh Thông, có thể thấy Việt Nam đang lãng phí một quyền năng kinh tế rất lớn khi chưa có sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa. Việt Nam đang đầu tư mạnh vào sản xuất và chế biến sâu, nhưng lại bỏ trống trận địa quyền lực nhất là định giá và kiểm soát dòng tiền.

"Việc thành lập Trung tâm Tài chính quốc tế là cơ hội để tích hợp các sàn giao dịch nông sản vào hệ thống, biến nông sản thành những sản phẩm tài chính có tính thanh khoản cao. Khi có được những công cụ tài chính sắc bén và một hành lang pháp lý công bằng, nông sản Việt mới có thể thoát khỏi cảnh “làm thuê” cho các bảng định giá của nước ngoài”, ông Phan Minh Thông nhận định.

Đình Đại - Minh Quân - Nguyễn Hùng