Nghiên cứu - Trao đổi
Sửa Luật Hải quan: Cân nhắc phạm vi áp dụng đối với hàng quá cảnh
Để đảm bảo tính khả thi và năng lực của cơ quan Hải quan, góp ý Dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi), một số ý kiến cho rằng, cơ quan soạn thảo nên cân nhắc phạm vi áp dụng đối với hàng quá cảnh.
Dù đã tạo nền tảng quan trọng cho cải cách, Luật Hải quan năm 2014 được cho đã không còn theo kịp thực tiễn, buộc phải sửa đổi để tháo gỡ các “điểm nghẽn” và nâng cao hiệu lực quản lý trong bối cảnh mới…
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được xây dựng nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc tái cấu trúc hệ thống công nghệ thông tin ngành Hải quan theo hướng đồng bộ, hiện đại, tích hợp và kết nối liên thông với các bộ ngành, địa phương. Đồng thời, hướng tới tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hải quan, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện trên cơ sở quản lý rủi ro và phân loại mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, người khai hải quan.
Đánh giá cao các nội dung cơ quan soạn thảo đề xuất, tuy nhiên, bên cạnh những điểm tích cực, Dự thảo cũng được cho vẫn còn những tồn tại, cần tiếp tục được cân nhắc.
Góp ý liên quan nội dung sửa đổi Điều 73, Điều 74 tại Hội thảo do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Cục Hải quan tổ chức mới đây, ông Nguyễn Quốc Việt Đức, đại diện Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, hiện nay Luật Sở hữu trí tuệ không có quy định về kiểm soát đối với hàng quá cảnh, mà chỉ có kiểm soát đối với hàng nhập khẩu và hàng xuất khẩu liên quan đến nghi ngờ về xâm phạm quyền SHTT.
Bên cạnh đó, trong các hiệp ước quốc tế và các hiệp định thương mại tự do gần đây Việt Nam ký kết (ví dụ như CPTPP, EVFTA và RCEP) cũng không có yêu cầu liên quan đến các quốc gia thành viên phải có biện pháp kiểm soát tại biên giới đối với hàng quá cảnh…
Theo ông Đức, Cục Sở hữu trí tuệ nhất trí đối với việc đề xuất bổ sung hàng quá cảnh vào sửa đổi quy định của Luật Hải quan. Tuy nhiên, mức độ áp dụng đối với phạm vi hàng quá cảnh như thế nào thì cần được cân nhắc.
Bởi, thứ nhất về kinh nghiệm quốc tế: Hiện nay các nước phát triển như Liên minh Châu Âu (EU) và Hoa Kỳ kiểm soát rất chặt chẽ đối với hàng quá cảnh. Tuy nhiên, nếu xét trong bối cảnh phạm vi gần nhất là ASEAN, các nước ASEAN có phạm vi áp dụng đối với hàng quá cảnh khác nhau…
Đồng thời, chỉ ra một số quan ngại nếu không thiết kế quy định về phạm vi xử lý đối với hàng quá cảnh mà để quá rộng, như: Việc cho phép áp dụng biện pháp kiểm soát đối với hàng quá cảnh có thể làm phát sinh các chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian vận chuyển đối với các lô hàng; nếu thiết kế phạm vi quá rộng mà không có mức độ sàng lọc cụ thể, có thể tạo ra những rào cản phi thuế quan, gây cản trở cho việc lưu thông hàng hóa quốc tế cũng như làm gia tăng gánh nặng logistics cho doanh nghiệp;
Việc sửa Điều 73 cho phép chủ thể quyền được yêu cầu tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng quá cảnh có thể dẫn đến vấn đề lạm dụng quyền này để gây khó khăn hoặc cản trở cho các đối thủ cạnh tranh. Ví dụ, các tập đoàn lớn (chủ thể quyền) có thể lợi dụng quy định này để yêu cầu giữ hàng hóa tại các cảng trung chuyển lớn nhằm kéo dài thời gian tại nước quá cảnh, gây thiệt hại lớn về tài chính cho các đối thủ; Đặc biệt, liên quan đến vấn đề về cuộc khủng hoảng nguồn cung về y tế, cụ thể là liên quan đến thuốc Generic...
Trên cơ sở đó, vị này cho rằng, để thực thi vấn đề hàng quá cảnh phù hợp, cơ quan soạn thảo nên cân nhắc quy định pháp lý (đặc biệt là quy định của Hoa Kỳ) để tham khảo mức độ kiểm soát.
“Chúng tôi lấy ví dụ kinh nghiệm từ Singapore, họ cho phép cơ quan Hải quan được chủ động tạm dừng kiểm soát đối với hàng quá cảnh liên quan đến hàng hóa giả mạo, nhưng không cho phép chủ thể quyền được yêu cầu tạm dừng đối với hàng quá cảnh”, vị này viện dẫn.
Đồng thời cho hay, trong trường hợp cơ quan soạn thảo vẫn bảo lưu quan điểm cho phép chủ thể quyền yêu cầu kiểm soát hàng quá cảnh, thì nên có quy định sàng lọc cụ thể và yêu cầu chặt chẽ hơn. Ví dụ như Tòa công lý của Liên minh Châu Âu (CJEU) đã có phán quyết yêu cầu: Cơ sở nghi ngờ kiểm soát hàng quá cảnh phải thực sự rõ ràng (như có chứng từ, tài liệu chứng minh nơi đến không rõ ràng, địa điểm cuối của lô hàng mập mờ, thông tin sản xuất bị che giấu).
Bên cạnh đó, góp ý về Điều 74, đại diện Cục Sở hữu trí tuệ cho rằng, theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay, quyền chủ động tạm dừng của cơ quan Hải quan chỉ áp dụng đối với hàng xuất khẩu và nhập khẩu bị nghi ngờ là “hàng hóa giả mạo SHTT”. Tuy nhiên, tại Điều 74 lại đang mở rộng ra không chỉ hàng quá cảnh mà còn thay cụm từ “hàng hóa giả mạo SHTT” thành “hàng hóa xâm phạm quyền SHTT”.
Theo vị đại diện này, “hàng hóa giả mạo” theo luật hiện nay chỉ bao gồm: giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý và hàng sao chép lậu quyền tác giả. Khi mở rộng ra “hàng hóa xâm phạm quyền”, cơ quan Hải quan sẽ phải kiểm soát cả sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí, bí mật kinh doanh.
Vì vậy, vấn đề này nên cân nhắc. Bởi thực tế, “hàng giả mạo nhãn hiệu” đã rất khó phân biệt (nhìn giống 90-95%), khi chuyển sang “hàng hóa xâm phạm quyền” (có khả năng gây tương tự, gây nhầm lẫn) thì càng khó khăn hơn cho cơ quan Hải quan.
“Sáng chế – một lĩnh vực rất đặc thù về kỹ thuật. Bình thường Cục Sở hữu trí tuệ phải thẩm định mất từ 12 đến 18 tháng mới đánh giá được điều kiện bảo hộ. Vậy năng lực thực thi của cơ quan Hải quan để đánh giá những vấn đề nặng về kỹ thuật chuyên môn này trên thực tế sẽ như thế nào?”, vị này đặt vấn đề.
Đồng thời cho hay, việc mở rộng phạm vi kiểm soát quá lớn như đề xuất cần được cân nhắc vì mức độ hiệu quả thực tế có thể dẫn đến việc bị đánh giá tiêu cực từ phía các đối tác (đặc biệt là Hoa Kỳ) nếu thực thi không hiệu quả.
Từ đó, đại diện Cục Sở hữu trí tuệ đề xuất, đối với hàng quá cảnh, nên cho phép cơ quan Hải quan chủ động tạm dừng nhưng giới hạn đối với “hàng hóa giả mạo SHTT”. Còn đối với yêu cầu của chủ thể quyền, có thể tham khảo theo Singapore (không áp dụng) để tránh việc lạm dụng. Về mở rộng phạm vi, nên cân nhắc chỉ dừng ở “hàng hóa xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu” để đảm bảo tính khả thi và năng lực của cơ quan Hải quan.
“Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Hải quan dự kiến đưa vào Kỳ họp gần nhất được bố trí sắp tới đây, tuy nhiên, Dự thảo này chưa đề xuất sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ tương ứng, trong khi Luật Sở hữu trí tuệ cũng có các điều liên quan đến kiểm soát biên giới. Vì vậy, để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất, nên đề xuất sửa đổi đồng thời cả Luật Sở hữu trí tuệ trong Dự thảo để khi Luật Hải quan có hiệu lực thì các quy định sẽ thống nhất”, đại diện Cục Sở hữu trí tuệ đề xuất.