Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, việc tiếp tục hoàn thiện Luật Hải quan theo hướng gắn với hạ tầng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được xem là bước đi cần thiết.
Được Quốc hội thông qua ngày 23/6/2014, tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội Khóa XIII, có hiệu lực từ 01/01/2015, Luật Hải quan 2014 (Luật số 54/2014/QH13) đã tạo nền tảng quan trọng cho tiến trình cải cách, hiện đại hóa ngành Hải quan. Việc triển khai hải quan điện tử, đổi mới phương thức quản lý, tăng cường minh bạch hóa thủ tục đã góp phần nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước, đồng thời tạo thuận lợi đáng kể cho hoạt động xuất nhập khẩu.
Tuy nhiên, với đặc thù là luật khung, mang tính nguyên tắc, sau hơn một thập kỷ triển khai, nhiều nội dung tại Luật này được cho đã bộc lộ những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Đặc biệt, trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 diễn ra mạnh mẽ, cùng với yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý Nhà nước, lĩnh vực hải quan đang đứng trước áp lực phải đổi mới toàn diện cả về thể chế và phương thức vận hành. Việc tái thiết kế quy trình nghiệp vụ, xây dựng hệ thống hải quan số, quản lý dựa trên dữ liệu lớn, tự động hóa và kết nối liên thông đang trở thành xu hướng tất yếu. Do đó, việc sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan là cần thiết.
Theo đại diện Cục Hải quan, việc sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan không chỉ nhằm khắc phục những bất cập phát sinh, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là tạo hành lang pháp lý đồng bộ cho quá trình hiện đại hóa, nâng cao năng lực quản lý, đồng thời thúc đẩy tạo thuận lợi thương mại. Đây cũng là yêu cầu đặt ra từ chủ trương của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tinh gọn bộ máy, xử lý kịp thời các “điểm nghẽn” trong phát triển kinh tế - xã hội.
Được biết, tại Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan, cơ quan soạn thảo đề xuất tập trung sửa đổi một số điều về tên gọi, chức danh; thủ tục hải quan; đưa hàng về bảo quản; khu kho; quản lý rủi ro; kiểm tra sau thông quan; kiểm soát hải quan; tạm dừng đối với hàng hóa xâm phạm sở hữu trí tuệ; hàng hóa gia công, sản xuất xuất khẩu;... đồng thời, bổ sung một số điều về hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử; kiểm định hải quan; các biện pháp kiểm soát hải quan; tỷ giá;...
Đồng quan điểm với cơ quan soạn thảo về việc sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan, một số ý kiến cho rằng, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng phức tạp, việc tiếp tục hoàn thiện Luật Hải quan theo hướng gắn với hạ tầng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được xem là bước đi cần thiết.
Theo bà Eloise Roux, đại diện Phái đoàn Liên minh Châu Âu tại Việt Nam, thời gian qua, những định hướng do Việt Nam đề ra đã nhấn mạnh yêu cầu phải sửa đổi Luật Hải quan hiện hành. Trên thế giới, các cơ quan Hải quan cũng đang thay đổi và phát triển để thích ứng với những biến động nhanh chóng trong thương mại quốc tế.
“Hơn 4 thập kỷ trước, Liên minh châu Âu đã thành lập một trong những liên minh hải quan lớn nhất thế giới. Năm 2026, Bộ quy tắc hải quan của Liên minh đã bắt đầu hiện đại hóa các thủ tục hải quan thông qua các công cụ số.
Trên thực tế, các cơ quan Hải quan đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi số và ngày càng ứng dụng rộng rãi các công nghệ tiên tiến. Các sáng kiến Hải quan thông minh (Smart customs) được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả và hỗ trợ phát triển các hệ thống hải quan thông minh, dựa trên dữ liệu. Các xu hướng toàn cầu cung cấp những điểm tham chiếu quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng khung pháp lý hướng về tương lai”, bà Eloise Roux chia sẻ.
Đồng thời tin tưởng, công cuộc cải cách là cần thiết để đảm bảo sự nhất quán với sự thay đổi về mặt cơ cấu tổ chức và hành chính, cùng với đó thiết lập một nền tảng pháp lý vững chắc cho quá trình chuyển đổi số trong quản lý hải quan.
Cùng chung quan điểm, không ít doanh nghiệp cũng kỳ vọng, việc sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan sẽ tiếp tục rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi cho thương mại, giúp doanh nghiệp tận dụng tốt hơn các cơ hội của hiệp định thương mại tự do mang lại.
Được biết, trước đó, Bộ Tài chính đã có Tờ trình đề xuất bổ sung Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan vào Chương trình lập pháp năm 2026, với tiến độ trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026). Đề xuất này đã được Chính phủ thông qua và trình Ủy Ban Thường vụ Quốc hội.
Dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật Hải quan, đồng thời bám sát các định hướng lớn tại các Nghị quyết của Bộ Chính trị, trong đó có Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW. Đây được cho là điều kiện tiên quyết để đảm bảo an ninh quốc gia, thu đúng, thu đủ cho ngân sách và nâng cấp toàn diện năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trên bản đồ thương mại quốc tế.
