Doanh nhân

Đây là chia sẻ của TS Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Hãng Tư vấn W&A, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Ông nhìn nhận như thế nào về đề xuất miễn xử phạt đối với một số vi phạm hành chính lần đầu của doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh tại Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sửa đổi (Dự thảo)?

Dưới góc độ pháp lý và thực tiễn tuân thủ, tôi cho rằng có thể xem quy định này là một dạng “sandbox tuân thủ” dành cho doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh.

Đây là một cách tiếp cận khá tiến bộ vì thực tế hiện nay nhiều hộ kinh doanh ngần ngại chuyển đổi thành doanh nghiệp không phải vì chi phí thành lập mà vì lo ngại các rủi ro tuân thủ sau khi chuyển đổi. Khi trở thành doanh nghiệp, họ phải đồng thời đáp ứng các quy định về thuế, kế toán, hóa đơn điện tử, bảo hiểm xã hội, lao động, điều kiện kinh doanh và nhiều nghĩa vụ hành chính khác. Đối với các hộ kinh doanh nhỏ vốn quen với cơ chế quản lý đơn giản, việc mắc lỗi trong giai đoạn đầu là điều khó tránh khỏi.

Tuy nhiên, để cơ chế này phát huy hiệu quả và không bị lợi dụng, cần quy định rõ phạm vi vi phạm được áp dụng. Cơ chế này chỉ nên dành cho các sai sót mang tính thủ tục hoặc phát sinh do thiếu kinh nghiệm trong giai đoạn đầu. Những hành vi cố ý vi phạm, gian lận thuế, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp hay trốn đóng bảo hiểm xã hội cần được xử lý nghiêm theo quy định.

Đặc biệt, việc miễn xử phạt phải gắn với trách nhiệm khắc phục hậu quả và nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp. Đồng thời, cơ quan quản lý cần tăng cường hướng dẫn, cảnh báo sớm và hỗ trợ doanh nghiệp thông qua các nền tảng số để giúp doanh nghiệp nhận diện, điều chỉnh sai sót ngay từ đầu.

Tôi cho rằng đây là một trong những điểm đổi mới đáng chú ý nhất của Dự thảo. Nếu được thiết kế chặt chẽ, cơ chế này sẽ góp phần thay đổi tư duy quản lý từ "tiền kiểm và xử phạt" sang "đồng hành và nâng cao tuân thủ", qua đó khuyến khích nhiều hộ kinh doanh mạnh dạn chuyển đổi thành doanh nghiệp hơn. Đây cũng là yếu tố quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 mà Chính phủ đang hướng tới.

- Sau khi hết thời gian hưởng các chính sách ưu đãi, cần làm gì để doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh vẫn duy trì được đà tăng trưởng và phát triển bền vững, thưa ông?

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều chương trình hỗ trợ thất bại vì tập trung vào ưu đãi ngắn hạn như miễn thuế, miễn phí hoặc trợ cấp chi phí. Khi các ưu đãi kết thúc, doanh nghiệp lại quay về những khó khăn cốt lõi như thiếu vốn, thiếu quản trị, thiếu thị trường và năng lực cạnh tranh yếu. Vì vậy, tôi cho rằng chính sách cần chuyển từ tư duy "hỗ trợ thành lập doanh nghiệp" sang "hỗ trợ phát triển doanh nghiệp".

Thứ nhất, cần giúp doanh nghiệp chuyển đổi tiếp cận được nguồn vốn chính thức. Nhiều hộ kinh doanh hiện hoạt động hiệu quả nhưng khó tiếp cận tín dụng do thiếu hồ sơ tài chính chuẩn hóa.

Thứ hai, cần tập trung vào nâng cao năng lực quản trị. Không ít hộ kinh doanh có doanh thu hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng nhưng vẫn quản lý theo mô hình gia đình. Khi chuyển thành doanh nghiệp, họ cần được hỗ trợ về quản trị tài chính, quản trị nhân sự, quản trị thuế, kiểm soát nội bộ và chuyển đổi số.

Thứ ba, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng chính thức của các doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp FDI. Trên thực tế, khi trở thành doanh nghiệp, lợi ích lớn nhất không phải là được miễn một vài loại phí, mà là có cơ hội ký hợp đồng với các đối tác lớn, tham gia đấu thầu, tiếp cận khách hàng doanh nghiệp và mở rộng thị trường. Đây mới là động lực khiến họ duy trì hoạt động trong khu vực kinh tế chính thức.

Thứ tư, cần bảo đảm sự ổn định và nhất quán của môi trường pháp lý. Nhiều doanh nghiệp nhỏ không ngại nộp thuế, nhưng họ lo ngại rủi ro từ việc quy định thay đổi liên tục hoặc cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan quản lý. Do đó, cơ chế hỗ trợ pháp lý, tư vấn và đồng hành tuân thủ cần được duy trì không chỉ trong năm đầu mà cả các giai đoạn tiếp theo dưới hình thức phù hợp.

- Theo ông, làn sóng chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp được thúc đẩy bởi chính sách hỗ trợ hiện nay sẽ tác động như thế nào đến cộng đồng doanh nghiệp và cấu trúc khu vực kinh tế tư nhân trong thời gian tới?

Chính sách này không chỉ làm gia tăng số lượng doanh nghiệp mà còn có thể tạo ra những thay đổi đáng kể về chất trong cấu trúc khu vực kinh tế tư nhân.

Trước hết, cộng đồng doanh nghiệp sẽ trở nên đa dạng hơn. Bên cạnh các doanh nghiệp được thành lập từ nhu cầu mở rộng truyền thống, sẽ có thêm một lớp doanh nghiệp rất nhỏ, xuất phát từ hộ kinh doanh gia đình, cửa hàng, cơ sở dịch vụ, sản xuất nhỏ. Họ có thể chưa có năng lực quản trị hoàn chỉnh nhưng lại có kinh nghiệm thị trường, khách hàng và dòng tiền thực tế.

Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi sẽ thúc đẩy mạnh mẽ việc chính thức hóa khu vực kinh tế tư nhân. Khi hoạt động dưới mô hình doanh nghiệp, các giao dịch về thuế, hóa đơn, lao động, bảo hiểm xã hội hay tín dụng sẽ minh bạch hơn. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng quản trị của doanh nghiệp mà còn tạo nền tảng để mở rộng cơ sở thuế, cải thiện chất lượng dữ liệu kinh tế và tăng khả năng tiếp cận vốn, thị trường cũng như các chuỗi cung ứng chính thức.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh về số lượng doanh nghiệp cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng phát triển. Nếu doanh nghiệp chỉ chuyển đổi để hưởng ưu đãi mà chưa được hỗ trợ đầy đủ về quản trị, công nghệ và năng lực cạnh tranh, thì sau giai đoạn ưu đãi có thể phát sinh tình trạng doanh nghiệp hoạt động hình thức, ngừng hoạt động hoặc quay lại mô hình phi chính thức.

Vì vậy, tôi cho rằng mục tiêu lớn nhất của chính sách không phải chỉ là đạt mốc 2 triệu doanh nghiệp, mà là hình thành một cộng đồng doanh nghiệp tư nhân minh bạch hơn, chuyên nghiệp hơn và có sức chống chịu tốt hơn. Đây mới là nền tảng để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Yến Nhung thực hiện