Chính sách để “mở khóa” không gian ngầm đô thị

Nếu mặt đất là không gian phát triển đã ngày càng trở nên hữu hạn thì lòng đất chính là dư địa phát triển mới mà các đô thị lớn cần chủ động chuẩn bị từ hôm nay. Nhưng để biến dư địa đó thành động lực tăng trưởng, Việt Nam cần đi trước một bước về quy hoạch, dữ liệu và pháp lý; đồng thời thay đổi cách tiếp cận từ “xây dựng công trình ngầm” sang “kiến tạo một hệ thống không gian ngầm”.

Tại các đô thị đặc biệt như Hà Nội và TP HCM, áp lực dân số cùng tình trạng quá tải hạ tầng bề mặt đang đặt ra yêu cầu cấp bách về việc khai thác chiều sâu lòng đất. Không gian ngầm không chỉ đơn thuần là nơi đặt hệ thống kỹ thuật hay bãi đỗ xe, mà vấn đề này đã trở thành tài nguyên chiến lược, góp phần mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội.

Trên thực tế, dù các cơ chế đặc thù đã được ban hành tạo hành lang pháp lý ban đầu, song, việc đưa chính sách từ nghị quyết vào cuộc sống vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản thực tiễn. Do đó, để phát huy tác dụng các chính sách đặc thù, các cơ quan quản lý Nhà nước cần nhận diện và giải quyết dứt điểm 5 nhóm vấn đề cốt lõi, nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông hiệu quả nguồn lực.

Xóa khoảng trống pháp lý và phân định rõ trách nhiệm thẩm quyền
Có thể thấy, Nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố đóng vai trò khung chính về chính sách vĩ mô. Do đó, nếu chậm ban hành quyết định cụ thể, khoảng trống pháp lý sẽ làm tê liệt các dự án đầu tư ngầm. Vì vậy, cơ quan quản lý Nhà nước cần ban hành ngay văn bản hướng dẫn rõ ràng về quy trình thủ tục, thành phần hồ sơ, biểu mẫu chuẩn hóa và thời hạn giải quyết cụ thể cho từng khâu thẩm định.

Đi cùng với đó là bài toán phân định thẩm quyền và xác định nghĩa vụ tài chính. Thực tế hiện nay vẫn còn sự lúng túng giữa Sở Xây dựng (gồm: các công trình quy mô lớn, công trình liên phường, xã hoặc dự án thuộc ban quản lý) và UBND cấp xã, phường (gồm: các công trình nhỏ lẻ nội vùng). Việc thiếu ranh giới trách nhiệm rõ ràng rất dễ dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc phát sinh nhũng nhiễu, gây khó khăn cho doanh nghiệp. Do đó, thẩm quyền xác định khoản thu và cơ chế phối hợp liên ngành phải được luật hóa minh bạch, gắn trực tiếp với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.

Xây dựng cơ sở dữ liệu 3D để việc thực hiện nguyên tắc không kê khai lại

Khác với bất động sản mặt đất, không gian ngầm đòi hỏi phương thức quản lý ba chiều (3D) về cao độ, chiều sâu và ranh giới kỹ thuật. Tuy nhiên, dữ liệu hạ tầng ngầm tại các đô thị lớn hiện nay đang nằm rải rác, phân tán ở nhiều cơ quan, như: Xây dựng, Quy hoạch - Kiến trúc, Nông nghiệp và Môi trường, Thuế...

Sự chia cắt thông tin khiến công tác thẩm định dự án kéo dài, làm tăng chi phí tuân thủ cho nhà đầu tư. Do đó, cơ quan chức năng cần khẩn trương số hóa, chuẩn hóa và kết nối liên thông cơ sở dữ liệu đa ngành trên nền tảng bản đồ số 3D thống nhất.

Đặc biệt, quá trình cải cách hành chính phải quán triệt triệt để nguyên tắc “không kê khai lại”. Có nghĩa là, cơ quan quản lý chỉ được phép yêu cầu chủ đầu tư cung cấp những dữ liệu mà hệ thống Nhà nước chưa có hoặc khi có biến động thực tế làm thay đổi căn cứ tính thu. Tuyệt đối không bắt người dân, doanh nghiệp phải đi sao lục hoặc xin xác nhận lại những thông tin đã tồn tại sẵn trong hệ thống lưu trữ của các sở, ngành.

Kiểm soát chặt chẽ công năng ưu đãi, ngăn chặn nguy cơ trục lợi chính sách

Để khuyến khích xã hội hóa hạ tầng ngầm, Nhà nước cần đưa ra các chính sách ưu đãi về tài chính, như: miễn, giảm tiền sử dụng không gian ngầm hoặc tiền thuê đất đối với các công trình phục vụ công cộng như bãi đỗ xe ngầm độc lập, trạm sạc điện, lối đi bộ ngầm công cộng. Song, đi kèm với ưu đãi phải là cơ chế hậu kiểm nghiêm ngặt.

Cụ thể, cơ quan quản lý cần tổ chức thanh tra, kiểm tra định kỳ để bảo đảm chủ đầu tư duy trì đúng công suất thiết kế, vận hành đúng công năng phê duyệt và mở cửa phục vụ liên tục cho cộng đồng, tránh tình trạng nhận ưu đãi rồi đóng cửa, sử dụng nội bộ.

Bên cạnh đó, kiểm soát nghiêm ngặt trần diện tích sàn kinh doanh thương mại kết hợp (khống chế tối đa không quá 40% đến 45% diện tích sàn đối với các bãi đỗ xe ngầm độc lập). Đồng thời, phân định rành mạch, không để chủ đầu tư “lập lờ”, biến hành lang giao thông nội bộ, lối thoát hiểm thành “lối đi ngầm công cộng”, nhằm hưởng lợi và miễn giảm tiền sử dụng đất trái quy định.

Lồng ghép thủ tục cấp phép và bảo đảm an toàn kết nối quy hoạch
Việc quản lý không gian ngầm tuyệt đối không được tạo thêm gánh nặng hành chính bằng các loại “giấy phép con”. Nghĩa là, mọi quy định về kiểm tra điều kiện kỹ thuật, ranh giới 3D, chiều sâu xây dựng cần được tích hợp đồng bộ vào quy trình thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi và cấp phép xây dựng hiện hành.

Bên cạnh đó, việc quy hoạch không gian ngầm phải bảo đảm tính kết nối dài hạn. Khi phê duyệt dự án mới, các đơn vị chuyên môn phải cập nhật chính xác hiện trạng các công trình ngầm đã cấp phép trước đó nhằm bảo đảm sự liên thông an toàn, tránh xung đột kỹ thuật hoặc cản trở tuyến metro ngầm và các công trình hạ tầng chiến lược trong tương lai.

Ổn định môi trường đầu tư bằng chính sách chuyển tiếp minh bạch

Yếu tố quyết định sự thành công của chính sách thu hút nguồn lực xã hội hóa là niềm tin của nhà đầu tư vào tính ổn định của pháp luật. Do đó, việc quản lý tài chính không gian ngầm đòi hỏi phải chặt chẽ, và nhất quán. Đặc biệt, cơ quan quản lý cần thực hiện nghiêm nguyên tắc không hồi tố.

Cụ thể, đối với các công trình ngầm đã đưa vào khai thác trước ngày 01/01/2027, Nhà nước không thu tiền sử dụng không gian ngầm. Bởi, việc thực thi nghiêm túc nguyên tắc này sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm về phương án tài chính đã duyệt, bảo vệ quyền và lợi hợp pháp của nhà đầu tư hiện hữu và giữ vững uy tín chính sách của chính quyền thành phố.

Cũng cần phải nhắc lại rằng, không gian ngầm là nguồn tài nguyên đặc biệt, một khi đã xây dựng thì rất khó sửa chữa hoặc tái cấu trúc. Vì vậy, nếu giải quyết hài hòa 5 nhóm vấn đề nêu trên chính là chìa khóa để các đô thị lớn vừa “mở” được dư địa phát triển kinh tế ngầm, vừa kiến tạo được không gian đô thị hiện đại, an toàn và phát triển bền vững trong tương lai.