Quảng Ninh: Chống khai thác IUU phải xử lý thực chất, không hình thức

Bằng việc siết chặt quản lý hơn 4.100 tàu cá, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và kiên quyết xử lý nghiêm các vi phạm, địa phương không chỉ hướng tới mục tiêu cùng cả nước gỡ bỏ "thẻ vàng" EC trong năm 2026, mà còn đặt nền móng cho một ngành thủy sản minh bạch, trách nhiệm và phát triển bền vững.

Tăng cường quản lý tàu cá hoạt động trên biển

Thực hiện chỉ đạo của Trung ương và các khuyến nghị của EC, Quảng Ninh đã yêu cầu các sở, ngành, địa phương tiếp tục ra quân cao điểm, tập trung truy quét, xử lý dứt điểm các tàu cá vi phạm khai thác IUU, đặc biệt là khắc phục triệt để những tồn tại, hạn chế còn kéo dài. Tinh thần xuyên suốt là xử lý thực chất, không hình thức, không báo cáo thành tích khi chưa giải quyết triệt để.

Trong đó, Quảng Ninh đặc biệt chú trọng rà soát toàn bộ các hồ sơ đã khép trước đây, đảm bảo đầy đủ căn cứ pháp lý, đúng trình tự, thủ tục theo quy định; kiên quyết không chấp nhận tình trạng khép hồ sơ hình thức, không xử phạt, hoặc xử phạt không đúng quy định.

Đối với những trường hợp phát hiện hồ sơ đã khép, nhưng chưa đủ căn cứ, các đơn vị phải tổ chức xử lý lại theo đúng quy định pháp luật, đồng thời xem xét trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan, nhất là người đứng đầu. Cùng với đó, tập trung bố trí nguồn lực để triển khai thực chất các hệ thống quản lý hiện đại, như ECDT, nhật ký điện tử… đảm bảo dữ liệu chuyên ngành được cập nhật đúng, đủ.

Hoạt động thống kê, rà soát số liệu tàu cá ra vào cảng cũng được thực hiện chặt chẽ, thống nhất giữa các lực lượng, không để xảy ra tình trạng không khớp số liệu giữa các khâu kiểm soát và hệ thống dữ liệu. Ngoài ra, tỉnh tăng cường chỉ đạo tập trung lực lượng điều tra, xác minh, xử lý nghiêm các tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS); triển khai các biện pháp nghiệp vụ để theo dõi, giám sát chặt chẽ từng tàu cá, ngư dân, kịp thời ngăn chặn các hành vi vi phạm ngay từ trong bờ; chủ động đầu tư nâng cao năng lực kiểm tra, giám sát, với việc đưa vào chương trình đầu tư công giai đoạn 2026-2030 dự án đóng mới tàu, xuồng kiểm ngư; tiếp tục hoàn thiện hệ thống cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão, đảm bảo điều kiện hoạt động cho tàu cá...

Trên cơ sở triển khai những giải pháp quyết liệt, nhiều tồn tại, hạn chế trong việc khai thác thủy hải sản trái phép trên địa bàn đã cơ bản được khắc phục. Từ đầu năm đến nay, toàn tỉnh có 4.127 tàu cá có chiều dài từ 6m trở lên đã được đăng ký và cập nhật 100% trên hệ thống Vnfishbase; tỷ lệ tàu cá được cấp giấy phép khai thác thủy sản đạt 100%; 278/278 tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên trên địa bàn tỉnh đã được lắp đặt, đồng bộ thiết bị giám sát hành trình VMS; việc kiểm soát tàu cá qua hệ thống eCDT tiếp tục được duy trì hiệu quả, với 3.016 tàu cá được kiểm soát qua hệ thống, sản lượng giám sát đạt 3.457 tấn thủy sản...

Quý I/2026, toàn tỉnh đã phát hiện, xử lý 210 vụ vi phạm quy định khai thác thủy sản, với tổng số tiền phạt trên 2,1 tỷ đồng. Tất cả các trường hợp đều đã chấp hành đầy đủ quyết định xử phạt và được cập nhật trên hệ thống theo quy định, góp phần nâng cao tinh thần tự giác, chủ động thực thi pháp luật trong cộng đồng ngư dân.

Thời gian tới, tỉnh tiếp tục tập trung lập danh sách các tàu cá không đủ điều kiện hoạt động theo từng xã, thôn, áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ như: Giao cán bộ giám sát, niêm phong tàu, sắp xếp neo đậu tập trung… Bên cạnh đó, các địa phương ven biển tăng cường quản lý địa bàn, nắm chắc tình hình, phát hiện sớm, xử lý kịp thời các tàu cá có nguy cơ vi phạm; kiên quyết xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, như mất kết nối VMS, vượt ranh giới khai thác, vi phạm vùng biển nước ngoài; đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật, gắn với việc triển khai các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, đào tạo nghề cho ngư dân.

Hoạt động khai thác thủy sản trên địa bàn tỉnh đang từng bước được kiểm soát chặt chẽ, góp phần thực hiện phát triển thủy sản bền vững, có trách nhiệm và hướng tới mục tiêu cùng cả nước sớm gỡ bỏ cảnh báo “thẻ vàng” IUU của EC trong năm 2026.

Lối thoát cho sinh kế bền vững

Suốt nhiều thập kỷ, biển ven bờ đã nuôi sống hàng vạn gia đình ngư dân. Tuy nhiên, sự phát triển quá nóng và thiếu kiểm soát trong phương thức khai thác đã đẩy hệ sinh thái biển vào tình trạng kiệt quệ. Hiện nay, toàn tỉnh đang có 4.108 tàu cá, nhưng một con số đáng suy ngẫm là có tới 93,3% trong số đó chỉ hoạt động tập trung tại vùng ven bờ và vùng lộng. Điều này tạo ra một "nghịch lý nghề biển": khu vực có trữ lượng nguồn lợi hạn chế nhất lại phải gánh chịu cường lực khai thác cao nhất từ hơn 13.200 lao động trực tiếp.

Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng tàu mà còn ở chất lượng và phương thức đánh bắt. Theo rà soát từ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), có khoảng 960 tàu đang sử dụng các loại ngư cụ "tận diệt" như lưới kéo, nghề cào, lồng xếp. Những phương thức này có tính chọn lọc cực thấp, quét sạch từ cá lớn đến cá con, khiến nguồn lợi thủy sản chưa kịp trưởng thành đã bị tận thu. Đặc biệt, nghề lưới kéo làm xáo trộn tầng đáy, phá hủy nơi cư trú và sinh sản của các loài thủy sinh, dẫn đến sự suy thoái không thể đảo ngược của các hệ sinh thái nhạy cảm như rạn san hô và thảm cỏ biển.

Bên cạnh áp lực môi trường, hiệu quả kinh tế cũng là một bài toán buồn. Ngư dân hiện nay phải đối mặt với tình trạng "chuyến biển dài, sản lượng ngắn". Dù tăng thời gian bám biển, nhưng sản phẩm thu được chủ yếu là cá tạp, giá trị thấp. Hơn nữa, với 1.192 tàu cá có niên hạn trên 15 năm, nguy cơ về an toàn hàng hải luôn rình rập, khiến nghề biển vốn đã nhọc nhằn nay càng thêm bấp bênh. Tình trạng khai thác bất hợp pháp (IUU) vẫn diễn ra nhỏ lẻ, không chỉ gây áp lực lên đa dạng sinh học mà còn làm xấu đi hình ảnh ngành thủy sản trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề, ngày 3/3 vừa qua, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án chuyển đổi nghề khai thác hải sản giai đoạn 2026 - 2030. Đây được coi là "kim chỉ nam" cho cuộc cách mạng nghề cá của tỉnh, với mục tiêu cắt giảm mạnh mẽ số lượng tàu cá thiếu hiệu quả và gây hại môi trường.

Mục tiêu cụ thể trong giai đoạn này là giảm 862 tàu cá, tập trung chủ yếu ở vùng ven bờ với 840 tàu.

Quảng Ninh xác định việc giảm tàu không phải là "ép" ngư dân bỏ biển, mà là một quá trình được thiết kế linh hoạt, có lộ trình rõ ràng và ưu tiên sự tự nguyện. Các chính sách hỗ trợ sẽ được xây dựng sát sườn, bao gồm: Đền bù, hỗ trợ kinh phí khi giải bản tàu hoặc thay đổi ngư cụ sang các nghề thân thiện với môi trường. Hướng dẫn kỹ thuật mới, giúp ngư dân chuyển từ đánh bắt sang nuôi trồng hoặc dịch vụ. Phối hợp với các doanh nghiệp để tiếp nhận lao động sau khi chuyển đổi, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

Song song với việc tinh giản số lượng tàu cá, bài toán quan trọng nhất là tạo ra những cánh cửa mới đủ sức hấp dẫn để ngư dân yên tâm rời xa những ngư cụ tận diệt.

Theo nhận định từ Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong kỷ nguyên công nghệ 4.0, việc hiện đại hóa phương thức quản lý nghề cá không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tiên quyết. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh đang quyết liệt đẩy mạnh tiến trình chuyển đổi số toàn diện trong ngành thủy sản. Trọng tâm của chiến lược bao gồm việc số hóa toàn bộ dữ liệu quản lý tàu cá, triển khai hệ thống nhật ký khai thác điện tử (eCDT) thay thế phương pháp ghi chép thủ công và thiết lập quy trình truy xuất nguồn gốc sản phẩm minh bạch từ mặt nước đến bàn ăn.

Những nỗ lực này không chỉ đóng vai trò then chốt trong việc giám sát chặt chẽ biến động nguồn lợi và bảo vệ hệ sinh thái biển, mà còn là 'tấm hộ chiếu' giúp hải sản địa phương đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế. Đây chính là giải pháp nền tảng để giải quyết triệt để các khuyến nghị về chống khai thác IUU, khẳng định trách nhiệm của một ngành kinh tế biển hiện đại, minh bạch và phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập