Làn sóng sa thải trong lĩnh vực công nghệ đang cấu trúc kỹ năng lao động, đặt ra yêu cầu cấp bách để Việt Nam chuẩn bị thích ứng.
Cơn khủng hoảng bắt đầu
Chỉ vài tháng sau khi Amazon thực hiện đợt sa thải lớn nhất lịch sử với 30.000 lao động, hôm thứ Năm vừa qua, hai “ông lớn” công nghệ Meta và Microsoft tiếp tục gây chấn động khi công bố kế hoạch cắt giảm ít nhất 20.000 việc làm, ngay trước thềm ngày Quốc tế lao động.
Cùng thời điểm, Nike thông báo đợt sa thải mới ảnh hưởng khoảng 1.400 nhân viên trên toàn cầu, chủ yếu ở bộ phận công nghệ. Trong khi đó, Oracle ước tính việc cắt giảm 20.000-30.000 lao động có thể giúp tiết kiệm 8-10 tỷ USD; còn nền tảng Snap dự kiến cắt 16% lực lượng lao động hiện tại, tương đương khoảng 1.000 người.
Theo dữ liệu từ theo Layoffs.fyi - nền tảng theo dõi tình trạng lao động, tính đến tuần này, hơn 92.000 nhân viên công nghệ đã bị sa thải trong năm 2026, nâng tổng số lên gần 900.000 kể từ năm 2020.
Nỗi lo lắng về việc làm đã gia tăng kể từ khi OpenAI ra mắt ChatGPT vào cuối năm 2022, cho thấy khả năng rộng lớn của chatbot được hỗ trợ bởi các mô hình AI mới.
Nỗi sợ hãi tại nơi làm việc bắt đầu gia tăng vào năm ngoái khi các công cụ Claude của Anthropic bắt đầu đảm nhiệm công việc của toàn bộ các bộ phận kinh doanh và làm dấy lên lo ngại rằng nhiều giải pháp phần mềm hiện có có thể gặp nguy hiểm.
Nhiều nhà kinh tế và chuyên gia trong ngành lo ngại rằng một cuộc khủng hoảng lao động có thể đang diễn ra ngay hôm nay, chứ không phải trong tương lai do tốc độ lan rộng nhanh chóng của AI trong giới doanh nghiệp Mỹ.
Anthony Tuggle, một chuyên gia trong lĩnh vực AI, cho biết: “Chúng ta đang chứng kiến sự khởi đầu của một sự chuyển đổi lâu dài trong cách thức tổ chức và thực hiện công việc trên khắp các ngành công nghiệp. Điều này thể hiện một sự thay đổi cấu trúc cơ bản chứ không phải là sự điều chỉnh thị trường tạm thời”.
Tuy nhiên, những người lạc quan về công nghệ cho rằng AI đang định hình lại công việc của con người, chứ không phải thay thế nó. Và giống như trong các làn sóng đột phá ngành công nghiệp quy mô lớn trước đây, các công việc mới sẽ được tạo ra để đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế đang thay đổi.
Xét cho cùng, các nhà phát triển ứng dụng di động không tồn tại trước khi có điện thoại thông minh. Và các quản trị viên công nghệ thông tin (CNTT) có ích gì trước khi chúng ta tạo ra máy chủ? Đây là kinh nghiệm quá khứ để tin rằng, con người sẽ song hành với AI chứ không loại trừ nhau.
Một nghiên cứu của Motion Recruitment năm 2026 cho thấy việc áp dụng AI đang làm chậm quá trình tuyển dụng cho các vị trí CNTT cấp thấp và các vị trí CNTT tổng quát, trong khi các vị trí AI lại đang có nhu cầu cao.
Làn sóng cắt giảm nhân sự vẫn chưa dừng lại khi các “đại gia” công nghệ như Alphabet, Microsoft, Meta và Amazon dự kiến chi gần 700 tỷ USD trong năm nay để tăng tốc xây dựng hạ tầng AI. Điều đó cho thấy vốn đang dịch chuyển từ “chi phí nhân sự” sang “chi phí công nghệ”.
Chuẩn bị thích ứng
Lịch sử cho thấy công nghệ luôn loại bỏ một số nghề nhưng đồng thời tạo ra nghề mới. Vấn đề không phải AI có thay thế con người hay không, mà là ai thích ứng nhanh hơn trong cuộc chuyển đổi này.
Theo nhiều chuyên gia, với Việt Nam - nền kinh tế đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao và chuyển đổi số mạnh mẽ, bài toán không còn là “có dùng AI hay không”, mà là dùng AI thế nào để không vướng vào cú sốc lao động như những gì các nước phát triển đang trải qua.
Thứ nhất, AI không chỉ thay đổi việc làm mà thay đổi cấu trúc kỹ năng. Các vị trí CNTT phổ thông, nhập liệu, hỗ trợ khách hàng, kiểm thử phần mềm… sẽ chịu áp lực lớn nhất. Trong khi đó, nhu cầu cho kỹ sư AI, dữ liệu, an ninh mạng, vận hành hệ thống AI sẽ tăng mạnh.
Thứ hai, Việt Nam phải chuyển từ lợi thế “lao động rẻ” sang “lao động có kỹ năng số”. Các công việc gia công phần mềm đơn giản, nhập liệu, kiểm thử thủ công, chăm sóc khách hàng cơ bản… là nhóm dễ bị AI thay thế nhất. Nếu lực lượng lao động Việt Nam vẫn chủ yếu nằm ở phân khúc này, nguy cơ mất đơn hàng là rất lớn.
Thứ ba, chính sách đào tạo lại phải trở thành ưu tiên quốc gia. Đào tạo AI không chỉ dành cho kỹ sư AI. Kế toán phải biết dùng AI để phân tích; nhà báo phải biết dùng AI để xử lý dữ liệu; nhân viên logistics phải biết dùng AI để tối ưu vận hành...
Thứ tư, Việt Nam phải chuẩn bị hệ thống an sinh cho chu kỳ mất việc nhanh hơn. Trong nền kinh tế AI, tốc độ đào thải kỹ năng diễn ra nhanh hơn chu kỳ đào tạo truyền thống. Điều này đòi hỏi bảo hiểm thất nghiệp linh hoạt hơn, quỹ đào tạo lại lớn hơn và chính sách hỗ trợ chuyển việc hiệu quả hơn.
