ĐBSCL đóng góp tới 60% tổng sản lượng thủy sản cả nước nhưng nền tảng sản xuất vẫn dựa trên sự manh mún dẫn đến tỷ lệ thất thoát lên tới 35% giá trị.
Hiện nay, Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp tới 60% tổng sản lượng thủy sản cả nước và 70% sản lượng phục vụ xuất khẩu, nhưng nền tảng sản xuất vẫn dựa trên sự manh mún rất lớn khi gần 70% diện tích đất sản xuất nông nghiệp tại khu vực này là dưới 0,5ha mỗi hộ, theo số liệu của TS Nguyễn Thị Kim Quyên – Đại học Cần Thơ.
Bà cũng cho biết, sự phân tán này không chỉ làm gia tăng chi phí thu gom mà còn trực tiếp tạo ra một vùng xám về kinh tế khi tỷ lệ thất thoát trong ngành hàng thủy sản hiện nay lên tới 35% giá trị. Để giải quyết tận gốc vấn đề này, việc tái cấu trúc các hợp tác xã không còn dừng lại ở mức độ liên kết sản xuất tự phát mà phải chuyển dịch trở thành các thực thể điểm quản trị hậu cần (logistics node) và dữ liệu chuyên nghiệp.
Thực trạng vận hành hiện nay cho thấy các hợp tác xã thủy sản đang ở trong tình trạng “siêu nhỏ” và thiếu năng lực quản trị. Khoảng 80% các hợp tác xã nuôi tôm hiện nay có quy mô trung bình chỉ 29 thành viên và diện tích nuôi hơn 40ha. Điều đáng quan ngại hơn là phần lớn nhân sự quản lý tại các đơn vị này đều là nông dân kiêm nhiệm, dẫn đến sự thiếu hụt trầm trọng đội ngũ quản trị chuyên nghiệp. Chính sự yếu kém về hạ tầng hậu cần và thiếu hụt phương tiện vận chuyển chuyên dụng đã buộc các đơn vị sản xuất phải chấp nhận thực hiện các giao dịch mang tính tầng nấc, đẩy sản phẩm qua quá nhiều khâu trung gian, từ đó làm thất thoát giá trị thặng dư.
TS Kim Quyên đề xuất, lộ trình thực thi để thu hồi 35% giá trị thất thoát nằm ở việc biến hợp tác xã thành một “Logistics node” thực thụ trong chuỗi giá trị. Thay vì chỉ thực hiện các dịch vụ tư vấn kỹ thuật đơn thuần, hợp tác xã cần đảm nhiệm vai trò xuyên suốt từ cung ứng đầu vào đến mua bán trực tiếp với nhà máy chế biến mà không cần thông qua thương lái trung gian. Việc đầu tư vào hạ tầng hậu cần dùng chung tại hợp tác xã bao gồm trạm bơm, điện trở, hệ thống kho lạnh dự trữ và phương tiện vận tải chuyên dụng là yếu tố tiên quyết để kiểm soát chất lượng sản phẩm ngay từ đầu nguồn. Chìa khóa của sự chuyển dịch này là chuyển từ mô hình chuỗi cung ứng tập trung vào tiêu thụ sang mô hình chuỗi giá trị tập trung vào việc tạo ra giá trị gia tăng ở mỗi công đoạn tham gia.
Song song với hạ tầng cứng, việc thiết lập một “nền tảng dữ liệu” minh bạch là điều kiện đủ để hấp thụ rủi ro cho toàn chuỗi. Theo TS Antonio Garza de Yta - Giám đốc Thương mại Shrimpl – thì ngành nuôi trồng thủy sản từ lâu đã bị coi là một chiếc “hộp đen” đối với các nhà đầu tư và tổ chức bảo hiểm vì sự thiếu minh bạch trong dữ liệu vận hành. Để cải thiện mô hình này, dữ liệu tại các đơn vị sản xuất cần phải được chuẩn hóa theo các tiêu chí: kịp thời, có tính hệ thống, có thể truy xuất nguồn gốc và có thể kiểm chứng.
Sự chuyên nghiệp hóa này còn giúp các đơn vị sản xuất nhỏ lẻ đáp ứng các rào cản kỹ thuật khắt khe của thị trường quốc tế một cách thực chất. Việc áp dụng các chứng nhận như VietGAP, ASC hay các chứng nhận sinh thái không nên chỉ được coi là yêu cầu bắt buộc để lấy chứng chỉ xuất khẩu, mà phải là công cụ để tối ưu hóa hiệu quả vận hành nội tại. Việc minh bạch hóa thông tin từ trại giống đến khâu thu hoạch sẽ tạo dựng niềm tin mãnh liệt cho các nhà bán lẻ toàn cầu, giúp nâng cao vị thế cạnh tranh cho sản phẩm thủy sản Việt Nam.
Tầm nhìn dài hạn đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ để xây dựng một hệ sinh thái bền vững. Quản trị tốt thông qua các chính sách phù hợp sẽ tác động tích cực đến toàn bộ chuỗi giá trị. Việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chuyên nghiệp để vận hành các trung tâm logistics tại hợp tác xã là giải pháp then chốt để đảm bảo tính bền vững của mô hình, TS Nguyễn Thị Kim Quyên nhận định. Khi mỗi hợp tác xã trở thành một mắt xích minh bạch và hiệu quả, các giá trị trong con số 35% thất thoát hiện nay sẽ được thu hồi, tạo ra thặng dư kinh tế thiết thực cho tất cả các bên tham gia.
