Tranh cãi “khóa pin” tại Trung Quốc không chỉ gây lo ngại về phạm vi hoạt động xe điện mà còn đặt ra câu hỏi về quyền kiểm soát phần mềm và quyền lợi người dùng.
Thị trường xe điện Trung Quốc đang đối mặt với làn sóng tranh cãi lớn liên quan tới hiện tượng được gọi là “khóa pin” (battery locking), sau khi nhiều chủ xe phản ánh phạm vi hoạt động và tốc độ sạc giảm mạnh chỉ sau các bản cập nhật phần mềm OTA (Over-the-Air).
Theo phóng sự điều tra của China Media Group, nhiều mẫu xe điện từng có khả năng di chuyển khoảng 500 km theo chuẩn CLTC nay chỉ còn dưới 300 km trong điều kiện sử dụng thực tế sau khi được cập nhật phần mềm. Một số chủ xe cho biết dung lượng pin khả dụng bị giảm, tốc độ sạc nhanh chậm đi rõ rệt và thời gian sạc kéo dài hơn trước.
Một người dùng cho biết chiếc xe từng có thể sạc hơn 100 kWh điện, nhưng sau bản cập nhật OTA chỉ còn nạp được khoảng 80 kWh dù hệ thống vẫn báo pin đạt gần đầy. Quãng đường sử dụng thực tế cũng giảm hàng chục phần trăm so với thời điểm mới mua xe.
Tại Trung Quốc, “khóa pin” được hiểu là việc hãng xe điều chỉnh các tham số trong hệ thống quản lý pin BMS thông qua phần mềm nhằm giảm công suất sạc, giới hạn độ sâu xả pin hoặc thu hẹp phần dung lượng pin mà người dùng được phép sử dụng. Theo các chuyên gia, điều này có thể giúp giảm nguy cơ quá nhiệt, cháy nổ và làm chậm quá trình chai pin, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ sạc siêu nhanh đang phát triển mạnh.
Tuy nhiên, vấn đề gây tranh cãi nằm ở chỗ nhiều người dùng cho rằng họ không được thông báo đầy đủ trước khi xe bị thay đổi khả năng vận hành. Với không ít khách hàng, chiếc xe sau vài bản cập nhật đã không còn đúng với những thông số từng được quảng bá lúc bán ra.
Trước phản ứng của người tiêu dùng, cơ quan quản lý Trung Quốc đã bắt đầu siết chặt quy định liên quan tới OTA. Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc cùng Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường đã ban hành các quy định mới, trong đó cấm hành vi “khóa pin” không minh bạch và cấm sử dụng OTA để né tránh triệu hồi sản phẩm.
Dù nhiều hãng xe lớn như BYD, Tesla hay Zeekr phủ nhận liên quan, vụ việc vẫn khiến dư luận Trung Quốc đặc biệt quan tâm bởi nó cho thấy xe điện hiện đại không còn đơn thuần là một cỗ máy cơ khí, mà đã trở thành sản phẩm phụ thuộc rất lớn vào phần mềm và dữ liệu.
Đáng chú ý, câu chuyện này cũng đang gióng lên hồi chuông cảnh báo đối với thị trường Việt Nam, nơi xe điện Trung Quốc đang gia tăng hiện diện với tốc độ rất nhanh. Chỉ trong vài năm gần đây, hàng loạt thương hiệu Trung Quốc đã liên tục gia nhập thị trường Việt Nam bằng chiến lược giá rẻ, nhiều công nghệ và cấu hình hấp dẫn.
Điểm chung của nhiều mẫu xe điện thế hệ mới là phụ thuộc ngày càng lớn vào hệ thống phần mềm điều khiển. Từ quản lý pin, công suất động cơ, khả năng sạc nhanh cho tới các tính năng hỗ trợ lái đều có thể được cập nhật từ xa thông qua OTA. Điều đó cũng đồng nghĩa một số đặc tính vận hành của xe có thể thay đổi theo thời gian sử dụng hoặc sau các bản cập nhật phần mềm, tùy theo định hướng kỹ thuật và chính sách của từng hãng sản xuất.
Đây là khác biệt rất lớn giữa xe điện thế hệ mới với ô tô truyền thống. Trước đây, thông số kỹ thuật của xe gần như cố định sau khi xuất xưởng. Nhưng với xe điện hiện đại, nhà sản xuất có thể thay đổi khả năng vận hành chỉ bằng một bản cập nhật phần mềm. Nếu hãng muốn ưu tiên tuổi thọ pin hoặc giảm nguy cơ sự cố nhiệt, họ hoàn toàn có thể giảm công suất sạc hoặc giới hạn dung lượng pin khả dụng.
Vấn đề là người tiêu dùng Việt Nam hiện gần như chưa có công cụ đủ mạnh để giám sát những thay đổi này. Hệ thống tiêu chuẩn quản lý OTA, dữ liệu vận hành và quyền truy cập thông tin kỹ thuật tại Việt Nam vẫn còn khá mới. Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, việc xác minh xe có bị thay đổi tham số hay không sẽ rất khó khăn vì dữ liệu chủ yếu nằm trên hệ thống máy chủ của hãng xe.
Ngoài ra, điều kiện khí hậu nóng ẩm tại Việt Nam cũng là yếu tố khiến câu chuyện “khóa pin” đáng được quan tâm hơn. Nhiệt độ môi trường cao khiến pin xe điện chịu áp lực nhiệt lớn hơn, đặc biệt khi kết hợp với công nghệ sạc nhanh công suất cao. Để đảm bảo an toàn và hạn chế nguy cơ cháy nổ, không loại trừ khả năng một số hãng sẽ chủ động điều chỉnh phần mềm để giảm tải cho pin sau một thời gian sử dụng thực tế.
Nếu điều đó xảy ra, người chịu ảnh hưởng trực tiếp vẫn là khách hàng vì giá trị sử dụng xe giảm xuống. Một mẫu xe từng được quảng bá chạy 500 km có thể chỉ còn đáp ứng được quãng đường thấp hơn đáng kể sau vài năm hoặc vài lần cập nhật OTA.
Không chỉ liên quan tới hiệu suất, câu chuyện còn đặt ra vấn đề về quyền sở hữu trong thời đại xe điện thông minh. Khi phần mềm có thể quyết định khả năng vận hành của phương tiện, người dùng thực sự đang sở hữu chiếc xe hay chỉ đang “thuê quyền sử dụng” theo giới hạn do hãng xe đặt ra?
Với người tiêu dùng Việt Nam, đặc biệt là nhóm đang cân nhắc các mẫu xe điện Trung Quốc giá rẻ, yếu tố cần quan tâm không chỉ là giá bán hay danh sách trang bị. Điều quan trọng hơn nằm ở mức độ minh bạch của hãng xe, chính sách cập nhật phần mềm, cam kết bảo hành pin và khả năng bảo vệ quyền lợi khách hàng sau bán hàng. Bởi trong kỷ nguyên ô tô thông minh, thứ quyết định trải nghiệm sử dụng không còn chỉ là động cơ hay bộ pin, mà còn là quyền kiểm soát phần mềm phía sau chiếc xe.
