Có thể nói thế giới đã quay trở lại thời kỳ trước Thế chiến thứ 2 (WWII), trong đó nhiều quốc gia ứng xử với nhau bằng sức mạnh của mình, chứ không còn dựa vào luật lệ như trước.
Kể từ khi ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, hàng loạt chính sách và hành động đối ngoại không ngờ từ Mỹ được đưa ra, khiến trật tự thế giới có từ hậu WWII thay đổi một cách căn bản.
Đầu tiên, đó là Mỹ ít hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến với Nga. Giờ đây, có thể nói cuộc chiến này không còn nằm trong ưu tiên của chương trình làm việc của chính quyền Mỹ.
Thứ hai, việc công bố bản Chiến lược An ninh Quốc gia mới (NSS) không nêu ai là đối thủ cạnh tranh với Mỹ mà nêu bật sự quan tâm lớn nhất của an ninh nước Mỹ hiện nay là Mỹ La tinh. Nghĩa là, tất cả các chiến lược và/hay đối sách của Mỹ trước đây nhằm vào Trung Quốc và Nga đã không còn có vị trí ưu tiên cao trong chính sách đối ngoại của chính quyền Donald Trump. Theo đó, Mỹ chỉ tập trung sức mạnh của mình để bình định vùng Tây bán cầu, nghĩa là quay trở lại học thuyết Monroe.
Thứ ba, ngày 10/1/2026 ông Trump ký sắc lệnh hành pháp rút Mỹ khỏi 66 tổ chức quốc tế. Đây là nỗ lực quan trọng cho thấy Mỹ thực sự không còn quan tâm đến bất kỳ khía cạnh nào của hệ thống hay trật tự thế giới hậu WWII.
Thứ tư, Greenland - một lãnh thổ của Đan Mạch thậm chí còn bị Mỹ đe dọa dùng vũ lực để thôn tính. Cho dù việc sáp nhập Greenland mới chỉ nằm trong tuyên bố không chính thức, nhưng dường như vẫn là bằng chứng mạnh mẽ nhất cho thấy ông Trump phớt lờ Liên hợp quốc (LHQ).
Thứ năm, cuộc tấn công nhằm triệt hạ 3 cơ sở hạt nhân của Iran hồi cuối tháng 6/2025 và vụ đột kích bắt Tổng thống Maduro của Venezuela mà không cần tham vấn bất kỳ đồng minh nào và không cần đến LHQ cho thấy Mỹ đang thực thi những biện pháp quyền lực hoàn toàn mới.
Học thuyết chiến lược an ninh mới của chính quyền Trump đặt ưu tiên khu vực Tây bán cầu là hàng đầu dường như là yếu tố hết sức quan trọng định hình lại trật tự thế giới. Các phần còn lại của thế giới sẽ không còn quan trọng đối với Mỹ như trong quá khứ kể từ WWII. Nếu không có gì thay đổi, một trật tự thế giới mới sẽ dần hình thành, trong đó Mỹ “bá chủ” Tây bán cầu, Trung Quốc vươn lên ở châu Á (trong sự cạnh tranh với Ấn Độ). Tại châu Âu, các quốc gia như Anh, Đức và Pháp sẽ cố xây dựng thống trị trong sự cạnh tranh với nước Nga suy yếu.
Để hiểu tại sao trật tự dựa trên luật lệ trở nên suy yếu và đối mặt nguy cơ bị “khai tử” thì phải nhìn lại bối cảnh cạnh tranh quyền lực thế giới trong vài thập niên qua. Trước hết, Trung Quốc trỗi dậy kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính thế giới 2008 đã dần thể hiện sức mạnh toàn cầu.
Trong khi đó, Nga dùng tấn công Ukraine để mở rộng lãnh thổ nhằm khôi phục lại đế chế từ thời Stalin. Tất cả những diễn biến này đều có điểm chung: đều là thành viên sáng lập ra LHQ nhưng lại bất chấp luật pháp quốc tế.
Nếu nhìn sâu hơn vào khả năng hình thành 3 vùng ảnh hưởng như đề cập ở trên, chỉ có Mỹ sẽ dễ dàng hơn trong việc thiết lập sự bá chủ ở Tây bán cầu vì khoảng cách quá lớn về sức mạnh so với phần còn lại. Trung Quốc không dễ dàng vì bản thân nền kinh tế nước này đang phải đối mặt với khó khăn lớn và kéo dài, trong khi phải đối diện với sự trỗi dậy của Ấn Độ và nhiều quốc gia khác trong khu vực.
Trong bối cảnh Nga đang chìm sâu trong cuộc chiến với Ukraine, nói đến vùng quyền lực ở châu Âu là nói đến quyền lực tập thể của Anh, Pháp và Đức đang tìm cách trở lại với lợi thế thị trường lớn và sở hữu công nghệ cao.
Theo trật tự thế giới mới, sẽ có 3 trung tâm quyền lực và ảnh hưởng như đã đề cập ở trên, trong đó Mỹ vẫn giữ vị thế mạnh mẽ nhất trên toàn thế giới.
Trước bối cảnh nói trên, Việt Nam cần tiếp tục theo đuổi chính sách đối ngoại đa phương, cân bằng quan hệ với các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc...., đa dạng hóa đối tác, thúc đẩy hòa bình, hội nhập và hợp tác quốc tế để đảm bảo an ninh quốc gia.
Bên cạnh đó, cần thắt chặt hơn nữa quan hệ với Nhật, Hàn Quốc, Australia, Ấn Độ và một số đối tác lớn trong ASEAN. Điều này được xem là đảm bảo an ninh tuyến hai.
Đặc biệt, Việt Nam cần nỗ lực giảm thặng dư thương mại với Mỹ nhằm tránh áp lực thuế quan từ quốc gia này.
Ngoài ra, Việt Nam cũng nên giảm bớt nỗ lực hướng tới các chương trình nền kinh tế xanh và năng lượng xanh. Bởi vì, ít nhất trong trung hạn, khuynh hướng này không còn là ưu tiên trên toàn cầu. Các nước sẽ tập trung nhiều hơn vào các hướng đi an toàn hơn, thực tế hơn, rẻ hơn, thay vì là những hướng đi mang tính kỳ vọng vào tương lai.
