Trao quyền định giá xăng dầu cho doanh nghiệp là bước tiến theo cơ chế thị trường, nhưng cần bảo đảm cạnh tranh thực chất và ngăn nguy cơ lạm dụng vị thế để chi phối giá.
Như Diễn đàn Doanh nghiệp đã thông tin, Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương hoàn thiện có một thay đổi đáng chú ý: doanh nghiệp được chủ động hơn trong quyết định giá bán, thay vì cơ chế Nhà nước trực tiếp điều hành như hiện nay.
Theo phương án được đề xuất, cơ quan quản lý chuyển trọng tâm sang giám sát công thức tính giá, các yếu tố cấu thành và căn cứ điều chỉnh giá. Doanh nghiệp có trách nhiệm kê khai, cung cấp thông tin theo quy định để phục vụ công tác quản lý, giám sát.
Cơ chế này được kỳ vọng tăng quyền tự chủ, tạo động lực cạnh tranh và giúp giá xăng dầu phản ánh sát hơn diễn biến thị trường. Nhưng trao quyền định giá mới chỉ là một nửa của câu chuyện. Giá chỉ thực sự được hình thành theo cơ chế thị trường khi phía sau đó là một môi trường cạnh tranh thực chất.
Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong quá trình góp ý dự thảo, nhất là mối quan hệ giữa thương nhân đầu mối với các doanh nghiệp ở những khâu phía sau. Khả năng tiếp cận nguồn hàng, giá mua và các điều kiện thương mại có thể tác động trực tiếp đến dư địa quyết định giá của doanh nghiệp.
Nếu một đơn vị được quyền quyết định giá bán nhưng lại phụ thuộc lớn vào nguồn cung và điều kiện mua hàng, quyền tự định giá trên thực tế có thể bị thu hẹp.
Cùng với thay đổi cơ chế giá, dự thảo cũng hướng tới sắp xếp lại hệ thống phân phối, giảm tầng nấc trung gian. Khi các chủ thể được chủ động hơn trong quyết định giá, doanh nghiệp có khả năng tổ chức nguồn hàng, tiết giảm chi phí và nâng cao hiệu quả kinh doanh sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh.
Song, cạnh tranh về giá chỉ có ý nghĩa khi các chủ thể có cơ hội tham gia thị trường một cách công bằng. Nếu doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp có sức mạnh thị trường đủ lớn để tác động đáng kể đến nguồn cung, điều kiện giao dịch hoặc giá bán, mục tiêu tạo cạnh tranh từ cơ chế tự định giá có thể bị ảnh hưởng.
Nhìn từ góc độ thực tiễn thị trường hiện nay, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng Chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà Nội cho rằng, việc chuyển dần từ cơ chế Nhà nước trực tiếp điều hành sang doanh nghiệp chủ động định giá là hướng tiếp cận phù hợp với nguyên tắc thị trường. Nhưng quyền tự chủ lớn hơn phải đi cùng cơ chế bảo đảm cạnh tranh hiệu quả.
“Trao quyền định giá không có nghĩa là buông quản lý. Vai trò của Nhà nước sẽ chuyển mạnh sang thiết lập luật chơi, giám sát thị trường và xử lý những hành vi làm sai lệch cạnh tranh. Khi doanh nghiệp có quyền lớn hơn trong quyết định giá, việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, lạm dụng sức mạnh thị trường hay thỏa thuận hạn chế cạnh tranh càng trở nên quan trọng”, Luật sư Phong phân tích.
Theo Luật sư Phong, xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, thị trường có những đặc thù về điều kiện kinh doanh, nguồn cung, kho bãi và hệ thống phân phối. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào số lượng doanh nghiệp đang hoạt động để đánh giá mức độ cạnh tranh.
Điều cần quan tâm là cấu trúc thị trường, khả năng tiếp cận nguồn hàng, quyền lựa chọn đối tác và mức độ phụ thuộc giữa các chủ thể trong chuỗi phân phối. Nếu doanh nghiệp bán lẻ được quyền quyết định giá nhưng khả năng tiếp cận nguồn hàng bị hạn chế thì quyền tự định giá khó phát huy đầy đủ ý nghĩa.
Bởi vậy, bên cạnh giám sát các yếu tố hình thành giá, cơ quan quản lý cần theo dõi diễn biến thị trường để kịp thời nhận diện những dấu hiệu liên quan đến hành vi hạn chế cạnh tranh hoặc lạm dụng sức mạnh thị trường.
“Điều quan trọng không phải là buộc các doanh nghiệp bán cùng một mức giá, bởi như vậy lại quay về tư duy quản lý giá cứng nhắc. Cần tạo không gian để doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá, chất lượng dịch vụ và hiệu quả kinh doanh, đồng thời có công cụ đủ mạnh để phát hiện, xử lý những hành vi có khả năng triệt tiêu cạnh tranh”, Luật sư Phong nhận định.
Theo Luật sư Phong, dữ liệu về giá và thị trường sẽ có ý nghĩa nếu được cập nhật kịp thời, đủ khả năng hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện những biến động bất thường. Hoạt động giám sát nên dựa nhiều hơn vào dữ liệu và quản lý rủi ro, tránh phát sinh thêm thủ tục làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Cùng với đó là yêu cầu về tính minh bạch. Khi cơ chế định giá thay đổi, doanh nghiệp cần biết rõ những thông tin phải kê khai, căn cứ nào được sử dụng để xác định giá và trường hợp nào cơ quan quản lý có thể yêu cầu giải trình. Quy định càng rõ, doanh nghiệp càng chủ động trong kinh doanh và cơ quan quản lý càng thuận lợi khi hậu kiểm.
Theo Luật sư Phong, cơ chế mới vì thế phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: trao đủ quyền cho doanh nghiệp để giá vận hành theo tín hiệu thị trường, đồng thời duy trì công cụ đủ mạnh để bảo vệ cạnh tranh và quyền lợi người tiêu dùng.
“Muốn giá xăng dầu thực sự vận hành theo thị trường thì phải để cạnh tranh quyết định giá, chứ không phải chuyển quyền quyết định từ cơ quan quản lý sang một số doanh nghiệp có lợi thế trên thị trường. Khi khả năng tiếp cận nguồn hàng được bảo đảm, thông tin minh bạch và các hành vi hạn chế cạnh tranh được kiểm soát hiệu quả, quyền tự định giá mới thực sự tạo động lực để doanh nghiệp cạnh tranh và người tiêu dùng được hưởng lợi”, Luật sư Phong nhấn mạnh.
.jpg "Đề xuất cơ chế giá xăng dầu theo thị trường: Làm sao để công bằng?")
.jpg "Siết trách nhiệm bảo đảm nguồn cung xăng dầu")
