Ba năm bùng nổ AI cho thấy quy mô đầu tư khổng lồ vượt xa lợi nhuận thực tế, đặt ra câu hỏi về tốc độ ứng dụng, định giá thị trường và tác động kinh tế – xã hội trong giai đoạn tới.
Trong ba năm qua, AI đã giữ vị thế là từ khóa nóng nhất của giới đầu tư toàn cầu. ChatGPT nổi bật nhờ khả năng xử lý ngôn ngữ, trong khi Sora – công cụ tạo video – cho thấy tiềm năng sáng tạo của các mô hình thế hệ mới.
Dựa trên kỳ vọng rằng AI sẽ tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc, các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ đã đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng. Riêng trong năm 2025, hơn 400 tỷ USD đã được rót vào các trung tâm dữ liệu và hệ thống liên quan. Theo một số ước tính, tổng chi tiêu cho AI có thể đạt tới 7.000 tỷ USD vào cuối thập kỷ này.
Tuy nhiên, quy mô doanh thu hiện tại từ AI vẫn còn khá khiêm tốn so với mức đầu tư. Doanh thu toàn cầu từ AI hiện vào khoảng 50 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng một phần tám doanh thu thường niên của Apple hoặc Alphabet.
Khi các thành tựu công nghệ dần trở nên quen thuộc, trọng tâm thảo luận đang dịch chuyển từ khả năng kỹ thuật sang các hệ quả kinh tế, tài chính và xã hội của AI – những vấn đề dự kiến sẽ trở nên rõ nét hơn trong năm 2026.
Xét về khía cạnh kinh tế, mức độ sử dụng AI trong đời sống và công việc cá nhân đang tăng nhanh. The Economist ước tính có khoảng 800 triệu người trên thế giới hiện sử dụng ChatGPT, và nhiều người lao động thừa nhận họ dùng AI như một công cụ hỗ trợ công việc hàng ngày.
Tuy nhiên, việc áp dụng AI một cách chính thức trong doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Theo số liệu của Cục Điều tra Dân số Mỹ, chỉ hơn 10% doanh nghiệp có trên 250 lao động cho biết họ đã tích hợp AI vào các quy trình sản xuất.
Một khảo sát do Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) công bố vào tháng 7 cho thấy 95% các dự án thử nghiệm AI trong doanh nghiệp không tạo ra lợi nhuận.
Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế này khiến các quỹ đầu tư mạo hiểm, doanh nhân khởi nghiệp và các tập đoàn công nghệ tại Thung lũng Silicon tập trung vào một mục tiêu chung: thúc đẩy tốc độ áp dụng AI trong doanh nghiệp. Lý do rất rõ ràng: nếu AI được tích hợp hiệu quả vào hoạt động sản xuất – kinh doanh và giúp cải thiện năng suất, giá trị kinh tế tạo ra sẽ rất lớn.
Nhiều startup đã xuất hiện để giải quyết các bài toán cụ thể theo ngành hoặc theo quy trình. Harvey AI tập trung hỗ trợ các hãng luật xử lý khối lượng lớn hợp đồng và tài liệu pháp lý. Sierra phát triển các giải pháp AI cho lĩnh vực chăm sóc khách hàng.
Ngay cả các phòng thí nghiệm AI hàng đầu như OpenAI và Anthropic cũng đang điều chỉnh sản phẩm để phục vụ những nhóm người dùng chuyên biệt, như các tổ chức tài chính hoặc nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học sự sống.
Trong bối cảnh đó, tốc độ và mức độ thành công của việc áp dụng AI chính thức trong doanh nghiệp sẽ là một chỉ báo quan trọng cần theo dõi trong năm 2026, theo các chuyên gia tài chính toàn cầu.
Câu chuyện AI đã không còn dừng ở năng suất và tăng trưởng kinh tế, mà còn đang gắn chặt với sự sống còn của thị trường tài chính.
Theo Ngân hàng Trung ương Anh, cổ phiếu của các công ty phụ thuộc nhiều vào AI chiếm khoảng 44% tổng vốn hóa thị trường của chỉ số S&P 500 vào đầu tháng 10. Nhóm cổ phiếu này đang được định giá ở mức cao, với tỷ lệ giá trên lợi nhuận dự phóng là 31, so với mức 19 của toàn bộ chỉ số.
Nếu việc áp dụng AI được đẩy nhanh và mang lại kết quả rõ ràng, nhà đầu tư có thể tiếp tục chấp nhận mức định giá cao với kỳ vọng lợi nhuận trong dài hạn. Ngược lại, nếu lợi ích kinh tế từ AI đến chậm hoặc không đạt như kỳ vọng, thị trường có thể phải đối mặt với một đợt điều chỉnh.
Lịch sử cho thấy những công nghệ quan trọng như đường sắt hay internet đều từng trải qua giai đoạn hưng phấn tài chính. Một sự điều chỉnh của thị trường AI, nếu xảy ra, sẽ có tác động lan tỏa đến kinh tế Mỹ và nhiều nước khác.
Trong thời gian qua, đầu tư mạnh vào trung tâm dữ liệu và hiệu ứng của cải từ thị trường chứng khoán tăng mạnh đã phần nào che lấp tác động tiêu cực từ thuế quan, xu hướng nhập cư suy giảm và sự bất định về chính sách. Nếu đà tăng của AI chững lại, hàng nghìn tỷ USD tài sản của các hộ gia đình Mỹ có thể bị ảnh hưởng.
Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đẩy nhanh việc áp dụng AI, một mối lo khác sẽ nổi lên: tác động của AI đối với việc làm.
Để thúc đẩy nhu cầu, các công ty AI đang quảng bá những “tác nhân” ảo có khả năng thực hiện chuỗi nhiệm vụ một cách bán tự động, hoạt động liên tục và với chi phí thấp hơn con người. Cách tiếp cận này giúp các nhà quản lý dễ hình dung AI như một giải pháp thay thế trực tiếp cho một số vị trí, chẳng hạn lập trình viên hoặc nhân viên chăm sóc khách hàng. Startup Artisan tại San Francisco thậm chí đã triển khai chiến dịch quảng cáo với thông điệp “Ngừng tuyển dụng con người”.
Trong bối cảnh đó, một số ý kiến cho rằng AI là nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ thất nghiệp cao trong nhóm lao động có bằng đại học tại Mỹ. Tuy nhiên, bằng chứng cho lập luận này còn hạn chế. Thất nghiệp trong nhóm này có thể phản ánh sự thay đổi nhu cầu kỹ năng của nhà tuyển dụng, hoặc là hệ quả của các xu hướng có từ trước, như việc các công ty công nghệ và dịch vụ chuyên môn tuyển dụng quá mức trong giai đoạn đại dịch.
Một số nghiên cứu, trong đó có nghiên cứu của Yale Budget Lab, cho thấy AI chưa tạo ra tác động mang tính phá vỡ đối với thị trường lao động, và không có bằng chứng rằng các ngành sử dụng nhiều AI sa thải lao động nhiều hơn các ngành khác.
Kinh nghiệm từ các làn sóng công nghệ trước đây cho thấy lo ngại về thất nghiệp hàng loạt thường không trở thành hiện thực. Doanh nghiệp áp dụng công nghệ nhanh hơn có xu hướng hưởng lợi từ nhu cầu gia tăng, từ đó tạo thêm việc làm; khi một số công việc trở nên lỗi thời, những công việc mới sẽ xuất hiện.
Tuy vậy, trong bối cảnh kỳ vọng và sự thổi phồng xung quanh AI chưa từng có tiền lệ, tác động thực sự của công nghệ này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng. Năm 2026 được kỳ vọng sẽ là thời điểm các hệ quả kinh tế, tài chính và xã hội của AI bắt đầu bộc lộ rõ hơn.
