Xuân của sáng tạo không chỉ đến từ những ý tưởng mới, mà từ cách xã hội bảo vệ những giá trị vừa được sinh ra.
Đổi mới sáng tạo không còn là khẩu hiệu trang trí trong các bản chiến lược. Nó đã trở thành điều kiện sống còn khi lợi thế về chi phí lao động dần thu hẹp, khi cạnh tranh ngày càng gay gắt và khi công nghệ liên tục làm thay đổi luật chơi. Doanh nghiệp buộc phải nghĩ khác, làm khác, tạo ra giá trị khác. Tuy nhiên, đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi thành quả sáng tạo được bảo vệ.
Thực tế cho thấy, đổi mới sáng tạo tại Việt Nam đang bước sang một giai đoạn khác. Nếu trước đây, đổi mới thường mang màu sắc phong trào, gắn với các cuộc thi, các khẩu hiệu và những chương trình khuyến khích, thì nay nó gắn trực tiếp với bài toán sống còn của doanh nghiệp. Ý tưởng không chỉ để thử nghiệm, mà để thương mại hóa. Sản phẩm không chỉ để chứng minh năng lực kỹ thuật, mà để tạo ra dòng tiền. Trong bối cảnh đó, tài sản của doanh nghiệp không còn chỉ là nhà xưởng, máy móc hay đất đai, mà ngày càng là những thứ vô hình: thương hiệu, sáng chế, kiểu dáng, dữ liệu và bí quyết kinh doanh.
Nền kinh tế số khiến sự dịch chuyển này diễn ra nhanh hơn. Một sản phẩm có thể được nhân bản chỉ trong vài cú nhấp chuột. Một mô hình kinh doanh có thể bị sao chép trước khi kịp hoàn thiện. Người sáng tạo vì thế ngày càng nhiều, nhưng cũng dễ tổn thương hơn. Khi ranh giới giữa học hỏi và sao chép trở nên mong manh, khi “đi tắt” sáng tạo vẫn được xem là con đường nhanh nhất để chiếm lĩnh thị trường, đổi mới sáng tạo rất dễ chùn bước từ bên trong nếu thiếu một cơ chế bảo vệ đủ mạnh. Không phải vì doanh nghiệp thiếu ý tưởng, mà vì họ thiếu niềm tin rằng những gì mình tạo ra sẽ được bảo vệ đến cùng.
Trong bối cảnh ấy, sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận lại. Từ chỗ bị xem là thủ tục pháp lý, là việc đăng ký để “có cho đủ”, sở hữu trí tuệ đang đứng trước yêu cầu trở thành hành lang cho sáng tạo. Nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm đến sở hữu trí tuệ khi bị sao chép, khi xảy ra tranh chấp, hoặc khi mất thương hiệu. Nhưng thực tế mới đặt ra một logic khác: sở hữu trí tuệ phải đi trước, chứ không chạy theo tranh chấp. Nó không chỉ để phòng vệ, mà để dẫn dắt quá trình thương mại hóa tài sản trí tuệ, giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát giá trị mà mình tạo ra.
Những sửa đổi gần đây của pháp luật về sở hữu trí tuệ phản ánh rõ sự dịch chuyển tư duy đó. Thay vì chỉ tập trung xử lý vi phạm, luật ngày càng chú trọng bảo vệ quyền của chủ thể sáng tạo, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, đồng thời mở ra không gian pháp lý cho việc khai thác, chuyển giao và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Luật không tạo ra sáng tạo thay cho doanh nghiệp, nhưng xác lập luật chơi và kỷ luật thị trường cho sáng tạo có thể bước ra thị trường một cách an toàn và bền vững. Khi luật rõ ràng, chi phí rủi ro giảm xuống, niềm tin đầu tư tăng lên, và sáng tạo có thêm điều kiện để đi đường dài.
Quan trọng hơn, cách tiếp cận mới này không mang tinh thần “siết” sáng tạo. Ngược lại, nó nhằm giữ cho sáng tạo không bị tổn thương trong quá trình phát triển. Khi tài sản trí tuệ được coi là tài sản thực sự, có thể định giá, giao dịch và bảo vệ, người sáng tạo có thêm động lực để đầu tư dài hạn, doanh nghiệp có thêm cơ sở để phân bổ nguồn lực cho nghiên cứu và phát triển. Sở hữu trí tuệ, trong nghĩa đó, không phải là hàng rào cản trở, mà là nền móng để sáng tạo đứng vững và mở rộng.
Tuy nhiên, luật chỉ là một phần của câu chuyện. Phần còn lại phụ thuộc vào cách doanh nghiệp nhìn nhận và vận hành tài sản trí tuệ của chính mình. Không ít doanh nghiệp đầu tư đáng kể cho nghiên cứu và phát triển, nhưng lại lỏng lẻo trong quản trị sở hữu trí tuệ. Có doanh nghiệp coi sáng tạo là chi phí, chứ không phải tài sản. Có doanh nghiệp để mất thương hiệu, mất bí quyết, rồi mới bắt đầu tìm đến các biện pháp bảo vệ. Trong một thị trường mà luật chơi ngày càng rõ, việc không coi trọng sở hữu trí tuệ đồng nghĩa với việc tự đánh mất lợi thế cạnh tranh mà chính mình tạo ra.
Câu hỏi đặt ra không còn là doanh nghiệp có đăng ký bảo hộ hay không, mà là doanh nghiệp có chiến lược sở hữu trí tuệ song hành với chiến lược kinh doanh hay không. Khi đổi mới sáng tạo trở thành trục phát triển, sở hữu trí tuệ không thể đứng bên lề. Nó cần được tích hợp ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, từ cách tổ chức nhân sự, từ cách hợp tác với đối tác và từ cách tiếp cận thị trường. Bảo vệ sở hữu trí tuệ không làm doanh nghiệp chậm lại; ngược lại, nó giúp doanh nghiệp đi xa hơn, vì biết rõ mình đang sở hữu gì và cần bảo vệ điều gì.
Ở góc độ rộng hơn, việc tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng phản ánh chất lượng của môi trường kinh doanh. Một thị trường nơi sáng tạo được bảo vệ đúng cách sẽ khuyến khích đầu tư dài hạn, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và giảm động cơ “đi tắt” bằng sao chép. Ngược lại, nếu sở hữu trí tuệ bị xem nhẹ, đổi mới sáng tạo sẽ khó trở thành động lực tăng trưởng bền vững, bởi những người làm thật sẽ dần nản lòng trước những lợi thế ngắn hạn của việc sao chép.
Xuân là thời điểm thích hợp để đặt lại những nền móng như vậy. Không chỉ là khởi đầu của một năm mới, Xuân còn là dịp để làm mới tư duy. Đổi mới sáng tạo cần tự do để nảy mầm, nhưng cũng cần kỷ luật để lớn lên. Tự do không được bảo vệ sẽ trở thành mong manh; kỷ luật không gắn với sáng tạo sẽ trở nên khô cứng. Pháp luật về sở hữu trí tuệ, nếu được hiểu và vận hành đúng, chính là điểm cân bằng giữa hai yếu tố ấy.
Khi quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng, người sáng tạo yên tâm sáng tạo, doanh nghiệp yên tâm đầu tư, và xã hội yên tâm phát triển. Đó không phải là câu chuyện của riêng giới luật hay giới sáng chế, mà là nền tảng cho một nền kinh tế dựa trên giá trị, chứ không chỉ trên số lượng. Xuân của đổi mới sáng tạo, vì thế không nằm ở việc có bao nhiêu ý tưởng được sinh ra, mà ở chỗ những ý tưởng ấy có được bảo vệ đủ tốt để đi cùng tương lai hay không.
