AI khiến nhiều lao động Trung Quốc mất việc làm

Trung Quốc là một trong những nền kinh tế sáng tạo và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) mạnh mẽ nhất thế giới. Nhưng cũng chính vì thế, hàng loạt doanh nghiệp đối mặt với mâu thuẫn: làm sao để cắt giảm lao động mà không vi phạm chính sách nhân đạo của Chính phủ.

Hashtag “nỗi lo sợ AI” đã thu hút hơn 7,8 triệu lượt xem trên ứng dụng mạng xã hội RedNote của Trung Quốc, nơi người dùng tranh luận liệu AI có khiến họ trở nên lỗi thời giống như những người thợ dệt châu Âu thế kỷ 19 đã mất việc làm vì máy hơi nước hay không.

Citibank ước tính trong một báo cáo gần đây rằng 9,6% tổng số việc làm ở Trung Quốc - khoảng 70 triệu việc làm - đang có nguy cơ cao bị thay thế bởi AI. Nguy cơ này tăng lên 13,6% đối với người lao động ở độ tuổi 20.

Việc tái cấu trúc đã và đang diễn ra tại mọi công ty công nghệ lớn ở Trung Quốc, với các công việc tiếp thị và giao diện người dùng phần lớn được thay thế bằng AI. Ngành giải trí là một trong những ngành bị ảnh hưởng nặng nề nhất, khi các hãng phim truyền hình có ít kinh phí chuyển sang sử dụng diễn viên và bối cảnh do AI tạo ra.

Theo Luật lao động Trung Quốc, doanh nghiệp phải báo cáo và xin phép cơ quan chức năng nếu kế hoạch cắt giảm nhân sự vượt quá 10% tổng số lao động. Trong khi đó, hệ thống tòa án Trung Quốc đã ghi nhận ít nhất ba vụ việc mà người lao động khởi kiện các doanh nghiệp vì bị sa thải trong quá trình thay thế nhân lực bằng các ứng dụng AI.

Nhiều công ty âm thầm tinh giản lao động từng bước khi ứng dụng AI nhằm cải thiện năng suất. Thay vì thực hiện các đợt sa thải quy mô lớn, họ lựa chọn cách tiếp cận thận trọng để vừa khai thác lợi ích của công nghệ mới, vừa tránh gây lo ngại về tác động xã hội và thu hút sự giám sát từ chính quyền.

Ông He Shujing, chuyên gia phân tích cấp cao tại công ty tư vấn Plenum, nhận định rằng các tập đoàn công nghệ lớn của Trung Quốc hiện vẫn đang trong giai đoạn đầu tư mạnh mẽ cho AI.

Theo ông, những cải thiện về năng suất do AI mang lại có thể làm suy giảm nhu cầu tuyển dụng mới trong thời gian tới. Tuy nhiên, các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu nhiều khả năng sẽ lựa chọn cách tiếp cận thận trọng, hạn chế các đợt cắt giảm nhân sự trực tiếp để tránh những tác động tiêu cực về xã hội và chính sách.

Ở một số doanh nghiệp, AI không chỉ thay đổi cách làm việc mà còn trở thành công cụ giám sát lao động. Lượng token AI mà nhân viên sử dụng đang được đưa vào các chỉ số đánh giá hiệu suất, dù mức tiêu thụ tài nguyên tính toán này chưa thể hiện trực tiếp năng suất hay chất lượng công việc.

Từ thực tế tại Trung Quốc, bài học quan trọng không phải là ngăn cản AI mà là quản trị quá trình chuyển đổi để năng suất tăng lên. Với Việt Nam, thách thức này thậm chí còn lớn hơn khi phần lớn doanh nghiệp là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khả năng đào tạo lại lao động còn hạn chế và hệ thống an sinh xã hội chưa thực sự bao phủ rộng.

Trước hết, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ mục tiêu "ứng dụng AI càng nhiều càng tốt" sang "ứng dụng AI gắn với chuyển đổi việc làm". Mỗi chương trình hỗ trợ doanh nghiệp triển khai AI nên đi kèm yêu cầu về đào tạo lại hoặc nâng cấp kỹ năng cho người lao động. Thay vì thay thế hoàn toàn nhân sự, doanh nghiệp cần được khuyến khích sử dụng AI như công cụ hỗ trợ để nâng cao năng suất của lao động hiện có.

Thứ hai, cần sớm xây dựng hệ thống dự báo những ngành nghề có nguy cơ bị tác động mạnh. Các lĩnh vực như dịch vụ khách hàng, nhập liệu, kế toán cơ bản, sản xuất lặp lại có thể chịu áp lực lớn từ tự động hóa... Việc nhận diện sớm sẽ giúp cơ quan quản lý chủ động triển khai các chương trình đào tạo lại và chuyển đổi nghề nghiệp trước khi tình trạng thất nghiệp gia tăng.

Thứ ba, hệ thống an sinh xã hội cần được thiết kế phù hợp với thị trường lao động thời AI. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp không chỉ là nơi chi trả trợ cấp mà cần trở thành công cụ hỗ trợ tái đào tạo, nâng cao kỹ năng và kết nối việc làm mới. Đây là hướng đi mà nhiều nền kinh tế đang theo đuổi khi AI làm thay đổi cơ cấu việc làm nhanh hơn các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây.