Nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) đang nổi lên như một ưu tiên chiến lược đối với ASEAN, thay vì chỉ được xem là công cụ phục vụ mục tiêu khí hậu.
Cuộc xung đột tại Trung Đông đang phát đi tín hiệu cảnh báo chiến lược về mức độ dễ tổn thương của ngành hàng không toàn cầu trước các “điểm nghẽn” địa chính trị, khi chỉ một cú sốc nguồn cung cũng có thể kéo theo các chuyến bay bị đình trệ, giá vé leo thang và những tác động dây chuyền lên kinh tế thế giới.
Khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, áp lực đã nhanh chóng thể hiện qua các quyết định điều hành của các hãng hàng không. Khoảng 1/5 lượng dầu giao dịch toàn cầu thường đi qua tuyến hàng hải hẹp này, vì vậy bất kỳ gián đoạn nào cũng lập tức tác động đến giá dầu thô, các sản phẩm tinh chế và đặc biệt là nhiên liệu hàng không.
Theo chỉ số giá nhiên liệu bay của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), giá nhiên liệu máy bay đã tăng vọt lên khoảng 200 USD/thùng, cao gấp đôi so với đầu năm 2026, buộc nhiều hãng hàng không phải tăng giá vé và cắt giảm công suất khai thác.
Điểm khiến ngành hàng không trở nên đặc biệt dễ tổn thương không chỉ nằm ở việc nhiên liệu đắt đỏ, mà còn bởi nhiên liệu là yếu tố mang tính “sống còn” đối với vận hành. Thiếu hụt nhiên liệu đồng nghĩa với việc hủy chuyến, giảm tần suất khai thác và làm suy giảm hoạt động kinh tế.
Điều này đặc biệt quan trọng với ASEAN, nơi hàng không không đơn thuần là dịch vụ cao cấp mà đóng vai trò thiết yếu về kinh tế - xã hội, kết nối con người, vận chuyển hàng hóa, thực phẩm dễ hư hỏng và các lô hàng nhạy cảm về thời gian trong một khu vực phụ thuộc lớn vào thương mại và có đặc điểm địa lý trải dài qua nhiều quần đảo.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào nhiên liệu bay truyền thống nhập khẩu khiến ASEAN dễ bị tổn thương trước các cú sốc giá và gián đoạn nguồn cung xuất phát từ bên ngoài khu vực.
Nhiều hãng hàng không đã bắt đầu cắt giảm lịch bay để ứng phó. Batik Air Malaysia đã giảm mạnh tần suất khai thác nhằm bảo toàn dòng tiền và tiết kiệm nhiên liệu, ưu tiên giảm số chuyến thay vì ngừng hoàn toàn các đường bay.
Tại Việt Nam, Cục Hàng không Việt Nam cho biết các hãng hàng không trong nước đã cắt giảm gần 5.000 chuyến bay trong tháng 4, xuống còn hơn 20.700 chuyến trong tháng so với tháng trước đó do giá nhiên liệu tăng cao.
Áp lực cũng lan sang dòng khách quốc tế đến ASEAN. Trong giai đoạn cao điểm du lịch tháng 5, nhiều hãng hàng không Trung Quốc đã hủy các chuyến bay từ Trung Quốc đến Đông Nam Á. Điều này cho thấy một cú sốc nhiên liệu có thể nhanh chóng trở thành cú sốc kết nối, tác động trực tiếp đến du lịch và chuỗi cung ứng khu vực.
Trước những rủi ro địa chính trị ngày càng lớn, ASEAN được cho là cần xây dựng khả năng chống chịu ngay trong hệ thống nhiên liệu hàng không. Trong bối cảnh đó, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) đang nổi lên như một ưu tiên chiến lược, thay vì chỉ được xem là công cụ phục vụ mục tiêu khí hậu.
SAF được đánh giá có thể giúp ASEAN từng bước khu vực hóa chuỗi cung ứng nhiên liệu hàng không, sản xuất ngay trong khu vực thay vì phụ thuộc quá lớn vào các tuyến nhập khẩu truyền thống.
Theo báo cáo “ASEAN SAF 2050 Outlook” của GHD, được Ban Thư ký ASEAN hỗ trợ và Boeing tham gia với vai trò đối tác tri thức, Đông Nam Á sở hữu nguồn nguyên liệu sinh khối lớn từ nông nghiệp và lâm nghiệp bền vững để xây dựng chuỗi cung ứng SAF cạnh tranh.
Báo cáo cho biết ASEAN có thể sản xuất tới 8,5 triệu thùng SAF mỗi ngày vào năm 2050 dựa trên nguồn sinh khối và phụ phẩm hiện có trong khu vực. Các nguồn nguyên liệu bao gồm dầu ăn đã qua sử dụng, trấu, phụ phẩm sắn, nước thải từ nhà máy dầu cọ và phụ phẩm lâm nghiệp.
Điều này có ý nghĩa lớn đối với an ninh năng lượng bởi phần lớn nguồn nguyên liệu đều có sẵn trong nội địa, phân bổ rộng khắp và ít chịu tác động từ các điểm nghẽn hàng hải hơn so với dầu thô nhập khẩu.
Các chuyên gia cho rằng một ASEAN có năng lực sản xuất SAF đa dạng tại nhiều quốc gia sẽ ít dễ tổn thương hơn so với hệ thống phụ thuộc hoàn toàn vào các tuyến vận tải nhiên liệu truyền thống.
Ngoài nhu cầu nội khối, báo cáo cũng dự báo Nhật Bản, Singapore và Hàn Quốc sẽ trở thành những thị trường nhập khẩu SAF lớn trong tương lai, với tổng nhu cầu có thể đạt khoảng 607.000 thùng/ngày vào năm 2050. Điều này mở ra cơ hội để ASEAN trở thành trung tâm cung ứng nhiên liệu hàng không bền vững của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Trong xu hướng này, Việt Nam được đánh giá có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia chuỗi cung ứng SAF nhờ nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào như trấu, phụ phẩm gỗ, sinh khối và dầu ăn thải. Đây là những nguồn nguyên liệu có thể phục vụ sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững trong tương lai.
Bên cạnh đó, ngành hàng không Việt Nam đang tăng trưởng nhanh, kéo theo nhu cầu lớn về nhiên liệu bay và các giải pháp giảm phát thải. Việc phát triển SAF không chỉ giúp tăng khả năng chống chịu trước biến động địa chính trị mà còn hỗ trợ các hãng hàng không đáp ứng các tiêu chuẩn giảm phát thải quốc tế ngày càng khắt khe.
Tuy nhiên, chi phí vẫn là rào cản lớn. Công nghệ HEFA, hiện là phương thức sản xuất SAF thương mại phổ biến nhất, có chi phí cao gấp hơn hai lần nhiên liệu bay truyền thống.
Báo cáo cũng nhấn mạnh ASEAN cần nhanh chóng xây dựng các tiêu chuẩn chung, cơ chế chứng nhận, quy định bền vững và khung thương mại thống nhất cho SAF phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO).
Giới chuyên gia nhận định SAF không còn đơn thuần là giải pháp giảm phát thải mà đang trở thành năng lực chiến lược của ngành hàng không.
Trong bối cảnh các rủi ro địa chính trị ngày càng phức tạp, việc phát triển nhiên liệu hàng không bền vững quy mô lớn có thể trở thành “bảo hiểm” thiết thực cho kết nối hàng không, tăng trưởng kinh tế và chuỗi cung ứng của ASEAN trong dài hạn.
