Thị trường lao động Việt Nam hiện nay đang chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố mang tính dài hạn và cấu trúc như tăng trưởng kinh tế, quá trình chuyển đổi số, tự động hóa,…
Trong bối cảnh đó, nhu cầu đối với lao động có trình độ, khả năng tư duy tổng hợp và thích ứng cao ngày càng gia tăng, trong khi nhu cầu về lao động thực hiện các công việc mang tính lặp lại có xu hướng giảm. Sự chuyển dịch này diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của thị trường lao động và hệ thống đào tạo, tạo nên độ trễ đáng kể giữa cung và cầu nhân lực.
Một trong những biểu hiện rõ nét của độ trễ này là nghịch lý “thiếu trong thừa” trên thị trường lao động. Nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng thiếu hụt nhân sự đáp ứng yêu cầu công việc, trong khi không ít sinh viên tốt nghiệp lại gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm phù hợp với chuyên môn được đào tạo. Nguyên nhân của nghịch lý này không chỉ xuất phát từ phía người học, mà còn phản ánh những hạn chế mang tính hệ thống trong hoạt động đào tạo.
Trong thời gian dài, đào tạo đại học, trong đó có đào tạo kinh tế, vẫn còn thiên về truyền đạt kiến thức lý thuyết, trong khi việc rèn luyện kỹ năng ứng dụng, tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn chưa được đặt đúng trọng tâm. Hệ quả là sinh viên bước vào thị trường lao động với nền tảng kiến thức nhất định nhưng thiếu sự chuẩn bị về phương pháp làm việc, khả năng phối hợp và thích ứng với áp lực thực tế. Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí đào tạo lại cho doanh nghiệp và xã hội, mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực trong nền kinh tế.
Trước những biến động mang tính cấu trúc của thị trường lao động, vai trò của các trường đào tạo kinh tế cần được nhìn nhận ở tầm chiến lược. Không chỉ là nơi truyền đạt tri thức, trường đại học cần trở thành không gian trung gian, giúp sinh viên tiếp cận, phân tích và thích ứng với những thay đổi của nền kinh tế.
Thực tiễn tại Trường Đại học Kinh tế – ĐHQGHN cho thấy, việc tăng cường các hoạt động học thuật gắn với thực tiễn như hội thảo chuyên đề, thảo luận tình huống, dự án nhóm và trao đổi với doanh nghiệp đã góp phần giúp sinh viên rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành. Thông qua quá trình này, sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức, mà còn học cách vận dụng kiến thức vào bối cảnh cụ thể của thị trường lao động và nền kinh tế. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng chung của giáo dục kinh tế hiện đại, trong đó trọng tâm không còn là “dạy những gì có sẵn”, mà là trang bị cho người học năng lực thích ứng với những thay đổi liên tục của môi trường kinh tế – xã hội
Một hạn chế của đào tạo đại học trong giai đoạn trước là quá chú trọng đến mục tiêu giải quyết việc làm ngay sau khi tốt nghiệp, trong khi chưa đặt đúng trọng tâm vào năng lực phát triển nghề nghiệp dài hạn của người học. Trong bối cảnh thị trường lao động biến động nhanh, sinh viên cần được chuẩn bị cho khả năng dịch chuyển giữa các vị trí công việc, thậm chí giữa các lĩnh vực khác nhau trong suốt quá trình lao động. Điều này đòi hỏi nền tảng tư duy kinh tế vững chắc, khả năng học tập suốt đời và năng lực tự điều chỉnh trước những thay đổi của môi trường kinh tế – xã hội. Đây cũng là những yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và khả năng chống chịu của thị trường lao động trước các cú sốc kinh tế.
Từ thực tiễn phân tích trên, có thể rút ra một số kiến nghị mang tính gợi mở đối với các cơ sở đào tạo kinh tế trong giai đoạn tới.
Thứ nhất, tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng linh hoạt và cập nhật. Chương trình đào tạo cần được rà soát thường xuyên nhằm bổ sung kịp thời các nội dung gắn với chuyển đổi số, phân tích dữ liệu, kinh tế xanh và phát triển bền vững; đồng thời giảm tải những nội dung trùng lặp, tăng cường các học phần mang tính ứng dụng.
Thứ hai, tăng cường gắn kết giữa đào tạo và thực tiễn kinh tế – xã hội. Các hoạt động như thảo luận tình huống, dự án học tập gắn với doanh nghiệp, hội thảo chuyên đề cần được tổ chức có hệ thống và tích hợp vào chương trình đào tạo, qua đó giúp sinh viên tiếp cận sát hơn với yêu cầu của thị trường lao động.
Thứ ba, chú trọng phát triển năng lực cốt lõi và khả năng thích ứng dài hạn cho sinh viên. Thay vì đào tạo theo những vị trí việc làm cụ thể, nhà trường cần tập trung trang bị cho sinh viên tư duy kinh tế, phương pháp phân tích và năng lực học tập suốt đời – những yếu tố quyết định khả năng phát triển nghề nghiệp bền vững.
Thứ tư, tăng cường công tác định hướng và tư vấn nghề nghiệp.
Việc hỗ trợ sinh viên nhận diện năng lực bản thân, hiểu rõ xu hướng thị trường lao động và xây dựng lộ trình nghề nghiệp phù hợp sẽ góp phần giảm khoảng cách giữa kỳ vọng của người học và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Thứ năm, phát huy vai trò của giảng viên và nghiên cứu khoa học trong đào tạo. Giảng viên cần được khuyến khích tham gia nghiên cứu, tư vấn chính sách và hợp tác với doanh nghiệp, qua đó đưa những vấn đề kinh tế thực tiễn vào giảng dạy, nâng cao chất lượng đào tạo.
Việc đổi mới giáo dục kinh tế theo hướng gắn kết chặt chẽ với thị trường lao động, tăng cường năng lực thích ứng và chuẩn bị hành trang phát triển nghề nghiệp bền vững cho sinh viên không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là giải pháp chiến lược nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.
.jpeg "Công nghệ tái định hình thị trường lao động Việt Nam")
