Cần cơ chế minh bạch khi quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro

Trong bối cảnh hoạt động chuyển phát và thương mại điện tử tăng trưởng nhanh, yêu cầu đổi mới phương thức quản lý lĩnh vực bưu chính ngày càng trở nên cấp thiết. Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi (Dự thảo) với đề xuất quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro được nhiều chuyên gia đánh giá là bước chuyển quan trọng từ tư duy kiểm tra hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và mức độ tuân thủ của các chủ thể tham gia thị trường.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng và lấy ý kiến.

Cụ thể, Dự thảo chuyển sang quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro dựa trên cơ sở thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, hành trình vận chuyển và các dấu hiệu rủi ro phát sinh trong quá trình cung cấp dịch vụ. Theo đó, các doanh nghiệp bưu chính sẽ áp dụng biện pháp quản lý phù hợp đối với từng nhóm bưu gửi thay vì kiểm tra đồng loạt như trước đây. Cách tiếp cận này được kỳ vọng vừa bảo đảm yêu cầu an toàn, an ninh bưu chính, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, vừa tạo điều kiện cho thị trường bưu chính phát triển theo hướng hiện đại.

Đánh giá về đề xuất này, TS Phan Phương Nam, Phó Trưởng Khoa Luật Thương mại, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, đây là một thay đổi mang tính đột phá lớn về tư duy quản lý nhưng nó chỉ thực sự thành công nếu đi kèm với một cơ chế thực thi cực kỳ minh bạch.

Theo ông Nam, điểm đột phá đầu tiên là bước ngoặt từ kiểm tra đồng loạt sang phân luồng thông minh. Trước đây, tư duy quản lý thường dựa vào việc kiểm tra hành chính dàn trải và áp dụng đồng đều cho mọi đối tượng. Cách làm này không chỉ làm phân tán nguồn lực của Nhà nước mà còn tạo ra nút thắt cổ chai làm chậm dòng chảy hàng hóa. Việc chuyển sang quản lý theo mức độ rủi ro - tương tự như cơ chế luồng xanh, luồng đỏ trong hải quan - là một bước tiến vượt bậc. Nó cho phép cơ quan chức năng tập trung vào những bưu gửi, tuyến vận chuyển có nguy cơ vi phạm cao, đồng thời mở đường băng thông thoáng cho các doanh nghiệp và người dùng tuân thủ tốt.

Bên cạnh đó, việc đánh giá rủi ro dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính cũng được xem là bước tiến quan trọng. Sự đột phá còn nằm ở chỗ việc đánh giá rủi ro giờ đây không còn dựa trên cảm tính hay sự nghi ngờ chủ quan mà hoàn toàn xoay quanh dữ liệu - từ thông tin định danh người gửi, đặc điểm bưu gửi, đến các dấu hiệu bất thường trên hành trình. Khi hệ thống dữ liệu được tích lũy đủ lớn, mô hình này không chỉ dừng lại ở việc xử lý vi phạm đã xảy ra mà còn có khả năng dự báo và cảnh báo sớm các rủi ro trên thị trường. Đây là bước đi rất đúng đắn và tiệm cận với thông lệ quốc tế.

Dù đánh giá cao định hướng cải cách của Dự thảo, TS Phan Phương Nam cho rằng việc trao quyền kiểm tra dựa trên các dấu hiệu rủi ro cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh bất cập nếu thiếu các giới hạn pháp lý rõ ràng.

Theo đó, Dự thảo cần làm rõ các tiêu chí xác định bưu gửi rủi ro cao, cơ quan có thẩm quyền quyết định dừng hoặc kiểm tra bưu gửi, cũng như trách nhiệm bồi thường trong trường hợp đánh giá sai gây thiệt hại cho doanh nghiệp và người dân. Nếu thiếu các cơ chế giám sát minh bạch, quy định mới có thể dẫn đến tình trạng áp dụng tùy nghi, làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến hoạt động logistics.

Đồng quan điểm, nhiều ý kiến cho rằng quản lý rủi ro là xu hướng tất yếu trong bối cảnh thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát phát triển mạnh. Tuy nhiên, nền tảng của mô hình này phải là hệ thống dữ liệu đủ tin cậy và cơ chế bảo vệ thông tin cá nhân chặt chẽ. Việc thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu người gửi cần được thực hiện trên nguyên tắc minh bạch, đúng mục đích và có giới hạn rõ ràng. Song song với đó, Nhà nước cần đầu tư hạ tầng số, xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp bưu chính để bảo đảm việc đánh giá rủi ro được thực hiện khách quan, chính xác.

Việc hoàn thiện các quy định này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả bảo đảm an ninh, an toàn bưu chính mà còn đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử.