Thỏa thuận khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) hướng tới giảm rào cản thương mại số, đơn giản hóa giao dịch trực tuyến và tạo thuận lợi cho luồng dữ liệu xuyên biên giới.
Các doanh nghiệp có thể thuận lợi hơn khi kinh doanh tại Đông Nam Á nhờ một thỏa thuận khu vực nhằm giảm thủ tục giấy tờ, đơn giản hóa giao dịch số và tạo điều kiện chuyển dữ liệu giữa các quốc gia.
DEFA dự kiến được ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 ở Manila, Philippines, diễn ra từ ngày 15-17/11/2026. Đây là một trong những nỗ lực của ASEAN nhằm tăng cường hội nhập kinh tế, trong bối cảnh lãnh đạo 11 quốc gia thành viên thảo luận về hợp tác khu vực và các thách thức chung.
Về cơ bản, DEFA hướng tới tạo thuận lợi cho doanh nghiệp thực hiện các hoạt động kinh doanh số trên toàn ASEAN.
Hiện nay, mỗi quốc gia có những quy định riêng về chuyển dữ liệu khách hàng, công nhận chứng từ điện tử và thanh toán trực tuyến. Vì vậy, doanh nghiệp hoạt động tại nhiều thị trường ở khu vực ASEAN phải đáp ứng những yêu cầu pháp lý khác nhau, làm gia tăng chi phí và độ phức tạp trong quá trình kinh doanh xuyên biên giới.
DEFA hướng tới hài hòa các quy định này, qua đó giảm bớt rào cản và đơn giản hóa hoạt động thương mại số giữa các nước thành viên.
Theo một nghiên cứu được các nước ASEAN đặt hàng và các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN thông qua năm 2023, nền kinh tế số khu vực có thể đạt gần 1.000 tỷ USD vào năm 2030 nếu duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại. Nếu DEFA được triển khai thành công, quy mô này có thể tăng gấp đôi, lên tới 2.000 tỷ USD.
Bà Syetarn Hansakul, chuyên gia phân tích cấp cao tại Economist Intelligence Unit, nhận định rằng việc thống nhất các quy định số sẽ khuyến khích thương mại dịch vụ và tăng sức hấp dẫn của ASEAN đối với nhà đầu tư nước ngoài.
Đối với doanh nghiệp, điều này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi đơn giản hóa thủ tục. Một môi trường kinh doanh số có quy định nhất quán hơn sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng mở rộng hoạt động sang các thị trường khác, giảm chi phí tuân thủ và tiếp cận khách hàng trong khu vực.
Một trong những lợi ích tiềm năng của DEFA là tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc chuyển dữ liệu giữa các quốc gia. Chẳng hạn, một doanh nghiệp Singapore có khách hàng tại Indonesia và Malaysia có thể cần chuyển thông tin khách hàng giữa các văn phòng hoặc hệ thống máy tính. Tuy nhiên, những quy định khác nhau về lưu trữ và chuyển dữ liệu tại mỗi nước có thể khiến quá trình này trở nên phức tạp và tốn kém.
Bà Ying Wang, luật sư công nghệ tại Ashurst Perkins Coie, cho rằng DEFA có thể giúp các yêu cầu về dữ liệu trở nên dễ dự đoán hơn, dù mỗi quốc gia vẫn duy trì luật bảo vệ dữ liệu riêng.
Theo bà, vấn đề quan trọng là liệu DEFA có thể hạn chế việc các nước ban hành thêm những quy định yêu cầu dữ liệu nhất định phải được lưu trữ hoặc xử lý trong phạm vi lãnh thổ quốc gia hay không.
Một lợi ích khác là giảm thủ tục giấy tờ trong thương mại xuyên biên giới. Singapore hiện đã công nhận một số chứng từ vận tải điện tử, nhưng các quốc gia khác có thể áp dụng yêu cầu khác nhau, khiến doanh nghiệp vẫn phải sử dụng hồ sơ giấy.
Bà Wang nhận định hiệu quả của chứng từ thương mại điện tử phụ thuộc vào mức độ công nhận của tất cả các quốc gia liên quan. Chỉ cần một khâu biên giới chưa chấp nhận chứng từ điện tử, doanh nghiệp vẫn có thể phải quay lại quy trình giấy tờ truyền thống.
Do đó, DEFA hướng tới thúc đẩy công nhận rộng rãi hơn đối với chứng từ và chữ ký điện tử trong ASEAN. Dù vậy, khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật và thủ tục hải quan vẫn có thể tồn tại.
Bên cạnh dữ liệu và chứng từ, thỏa thuận cũng hướng tới tăng cường hợp tác về thanh toán số, qua đó tạo thuận lợi cho các giao dịch xuyên biên giới. Đây là yếu tố có ý nghĩa thiết thực đối với doanh nghiệp thương mại điện tử, dịch vụ tài chính và các nhà cung cấp dịch vụ số hoạt động tại nhiều quốc gia.
Trên thực tế, DEFA có thể giúp quá trình mở rộng thị trường thuận lợi hơn nhờ giảm bớt những khác biệt về quy định. Lợi ích này đặc biệt đáng chú ý đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn thường thiếu nguồn lực để tìm hiểu và đáp ứng hệ thống pháp lý riêng tại từng quốc gia.
Những tác động này không chỉ giới hạn ở Singapore mà còn có ý nghĩa đối với doanh nghiệp tại các nước ASEAN khác. Khi các quy định về dữ liệu, chứng từ và thanh toán được hài hòa hơn, doanh nghiệp trong khu vực có thêm điều kiện mở rộng hoạt động, cung cấp dịch vụ xuyên biên giới và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số ASEAN.
Tuy nhiên, lợi ích từ DEFA sẽ không xuất hiện ngay lập tức. Các quốc gia ASEAN có mức độ phát triển hạ tầng số và hệ thống pháp lý khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ triển khai thỏa thuận.
Bà Hansakul dự báo quá trình thực thi có thể thuận lợi hơn tại sáu nền kinh tế lớn gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam, trong khi các nền kinh tế nhỏ hơn có thể gặp nhiều khó khăn hơn.
Bên cạnh đó, các nước có thể phải điều chỉnh luật pháp trong nước, hệ thống kỹ thuật và quy trình quản lý để thực hiện những cam kết của DEFA. Ngay cả khi đã thống nhất các nguyên tắc chung, doanh nghiệp vẫn cần chờ những thay đổi cụ thể trong quy định và thủ tục của từng quốc gia trước khi có thể khai thác đầy đủ lợi ích.
Chuyên gia Wang cho rằng những thay đổi sẽ diễn ra từng bước, thay vì xuất hiện đồng loạt. Trong ngắn hạn, DEFA nên được xem như một định hướng dẫn đường cho quá trình hội nhập kinh tế số ASEAN hơn là một cơ chế có thể lập tức thay đổi cách thức kinh doanh của doanh nghiệp.
Vì vậy, bên cạnh việc chờ đợi các cam kết được triển khai, doanh nghiệp ASEAN cần chủ động nâng cấp hạ tầng số, hoàn thiện hệ thống quản trị dữ liệu và tìm hiểu các quy định tại những thị trường mục tiêu. Khả năng thích ứng với môi trường kinh doanh số và tận dụng các cơ chế mới sẽ quyết định mức độ hưởng lợi của doanh nghiệp khi DEFA đi vào thực thi.
