Để doanh nghiệp Việt thoát vai gia công, từ những “mắt xích” thành đối tác chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu, cần những “đầu tàu” dẫn dắt, tạo một hệ sinh thái để bước lên nấc thang mới chuỗi giá trị.
Các hình thái thương mại gần đây cho thấy vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng đang lớn dần. Tuy nhiên, tỷ lệ giá trị mà doanh nghiệp Việt thực sự nắm giữ trong chuỗi cung ứng vẫn còn hạn chế.
Thực tế, tính từ đầu năm tới ngày 15/8, khoảng 345,4 tỷ USD hàng hóa sản xuất tại Việt Nam đã được xuất khẩu ra khỏi biên giới, tăng trưởng hơn 20% so với cùng kỳ năm trước. Mức tăng này vượt trội đáng kể so với nhiều quốc gia xuất khẩu trong khu vực ASEAN. Tuy nhiên, trong tổng kim ngạch xuất khẩu, doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp khoảng 70 tỷ USD, trong khi khu vực FDI đạt khoảng 276 tỷ USD, cao gấp 3,5 lần.
Như vậy, dù xuất khẩu tăng trưởng cao trong gần 8 tháng đầu năm, nhưng mức độ đóng góp của doanh nghiệp nội địa Việt ngày càng hạn chế, khu vực FDI tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt và chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới thậm chí đã chỉ ra, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam tham gia và kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) chưa tăng tương ứng với tốc độ mở rộng kim ngạch xuất khẩu. Điều này cho thấy xuất khẩu tiếp tục tăng mạnh về quy mô, nhưng mức độ tham gia trực tiếp của doanh nghiệp nội địa vào các công đoạn tạo ra giá trị vẫn chưa tương xứng.
Khi doanh nghiệp trong nước chưa cải thiện được vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu, phần giá trị mà nền kinh tế Việt Nam thực sự giữ lại từ mỗi đơn hàng xuất khẩu vẫn còn hạn chế. Nói cách khác, tăng trưởng xuất khẩu đang diễn ra nhanh hơn tốc độ nâng cao năng lực tạo giá trị của doanh nghiệp nội địa.
Trong khi đó, chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn đang ghi nhận những thay đổi có tính cấu trúc.
Do đó, các chuyên gia đánh giá, thách thức hiện nay không còn nằm ở năng lực xuất khẩu, mà ở vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong mạng lưới tạo ra giá trị. Bởi thực tế là việc tham gia sâu vào chuỗi cung ứng chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp trong nước đang nắm giữ những công đoạn có giá trị gia tăng cao. Doanh nghiệp nội địa được cho là thường chỉ làm các khâu gia công, lắp ráp hoặc cung cấp nguyên liệu thô với lợi nhuận thấp. Trong khi đó, tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp toàn cầu cũng đã thay đổi.
Trước thực tế này, Chuyên gia kinh tế, PGS TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế cho rằng, doanh nghiệp Việt không thể mãi hài lòng với vai trò "mắt xích" gia công thuần túy, mà phải từng bước vươn lên trở thành đối tác chiến lược, có năng lực tham gia quản trị chuỗi giá trị và đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững.
Theo ông Lạng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn khi chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc sâu sắc. Bởi sau hơn hai thập niên hội nhập, Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng, nhưng sự đóng góp của các nhà cung ứng nội địa vào những chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn khiêm tốn. Vì thế, dư địa để doanh nghiệp Việt nâng vị thế còn rất lớn, nếu biết tận dụng sự dịch chuyển của dòng vốn và sự thay đổi của chuỗi cung ứng quốc tế.
"Điểm đáng chú ý là chuỗi cung ứng hiện nay không còn đơn thuần là quan hệ mua - bán giữa các doanh nghiệp với nhau mà đang chuyển thành những hệ sinh thái liên kết phức hợp. Trong hệ sinh thái đó, lợi thế về giá rẻ không còn đủ để giữ chân đối tác. Doanh nghiệp muốn đứng vững phải chứng minh được sự tin cậy, khả năng thích ứng, chất lượng ổn định và năng lực đồng hành lâu dài. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp Việt”, PGS TS Nguyễn Thường Lạng nêu quan điểm.
Đặc biệt, theo vị chuyên gia, muốn có hệ sinh thái doanh nghiệp nội phải hình thành những doanh nghiệp đầu tàu trong từng ngành, từng lĩnh vực. Đây không chỉ là câu chuyện quy mô, mà là khả năng tạo thị trường, đặt ra tiêu chuẩn và kéo theo mạng lưới doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng phát triển.
Đồng quan điểm, TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, nhấn mạnh, điều quan trọng nhất đối với doanh nghiệp Việt là phải xây dựng được chuỗi giá trị của mình, với sự dẫn dắt của các doanh nghiệp lớn trong nước để tránh việc không thể cứ yếu là rời thị trường, ngưng hoạt động.
Theo đó, trong một chuỗi giá trị, doanh nghiệp lớn có thể đóng vai trò hạt nhân, từ đó hình thành mạng lưới các nhà cung ứng nội địa ở nhiều tầng khác nhau. Khi doanh nghiệp đầu tàu mở rộng sản xuất, phát triển sản phẩm hoặc vươn ra thị trường quốc tế, nhu cầu về nguyên liệu, linh kiện, logistics, công nghệ, dịch vụ và các sản phẩm hỗ trợ cũng tạo ra dư địa cho hàng trăm, hàng nghìn doanh nghiệp vệ tinh tham gia. Điểm quan trọng là sự dẫn dắt này phải tạo ra cơ hội nâng cấp cho doanh nghiệp nhỏ, thay vì chỉ đặt họ ở vị trí gia công với biên lợi nhuận thấp. Doanh nghiệp đầu chuỗi có thể hỗ trợ nhà cung ứng nâng tiêu chuẩn chất lượng, chuyển giao công nghệ, chia sẻ yêu cầu thị trường và cùng phát triển sản phẩm. Qua đó, doanh nghiệp nhỏ có thể từng bước chuyển từ nhà cung ứng cấp thấp lên các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.
