Để đạt mục tiêu vốn hóa 100% GDP vào năm 2026, thị trường chứng khoán Việt Nam cần bổ sung khoảng 170 tỷ USD, đòi hỏi các cải cách mạnh mẽ mang tính nền tảng.
Tại lễ đánh cồng khai trương giao dịch chứng khoán đầu xuân Bính Ngọ vừa qua, Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng đã phát đi thông điệp: Việt Nam đặt mục tiêu đưa quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán (TTCK) đạt tối thiểu 100% GDP trong năm 2026. Đây không đơn thuần là một chỉ tiêu kỹ thuật, mà là một định hướng tái cấu trúc nền tảng tài chính quốc gia, chuyển trọng tâm từ mô hình tăng trưởng dựa vào tín dụng ngân hàng sang mô hình dựa trên thị trường vốn.
Bài học về chất lượng vốn hóa
Trong giai đoạn từ nay đến năm 2030, nền kinh tế Việt Nam được ước tính cần tới hơn 3 triệu tỷ đồng để triển khai hơn 200 dự án trọng điểm quốc gia, trải dài từ hạ tầng giao thông, năng lượng, logistics đến chuyển đổi số và công nghiệp chiến lược.
Theo ông Phan Lê Thành Long và ông Nguyễn Minh Tuấn, chuyên gia tại AFA Group phân tích nếu tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống ngân hàng, áp lực lên hệ số an toàn vốn (CAR), thanh khoản và rủi ro kỳ hạn sẽ gia tăng đáng kể. Trong bối cảnh đó, TTCK được xác định là kênh dẫn vốn trung và dài hạn mang tính chiến lược, giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn và giảm gánh nặng cho hệ thống tín dụng.
Nhìn lại diễn biến tỷ lệ vốn hóa/GDP trong giai đoạn 2016-2025 cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa tăng trưởng thực chất và tăng trưởng do thanh khoản dẫn dắt. Cụ thể, năm 2017, tỷ lệ vốn hoá đạt khoảng 68% GDP là giai đoạn củng cố nền tảng. Năm 2021, tỷ lệ này tăng lên 133% GDP, được xem là đỉnh cao về quy mô nhưng thiếu bền vững. Đến năm 2022, con số giảm mạnh xuống 58% GDP, phản ánh cú sốc thắt chặt tiền tệ và điều chỉnh định giá. Riêng năm 2025 theo ước tính, tỷ lệ phục hồi về khoảng 80% GDP (dựa trên nền tảng GDP tăng trưởng trên 8%).
Ông Nguyễn Minh Tuấn lý giải con số 133% năm 2021 cho thấy sự phân kỳ giữa vốn hóa và GDP. Khi GDP suy giảm vì đại dịch, chính sách tiền tệ nới lỏng đã đẩy thanh khoản vào thị trường tài sản, tạo ra đỉnh vốn hóa mang tính chu kỳ.
Ngược lại, mục tiêu 100% GDP vào năm 2026 được định hướng theo mô hình tăng trưởng “GDP-led”, tức dựa trên tăng trưởng kinh tế thực và mở rộng hàng hóa niêm yết, thay vì chỉ dựa vào dòng tiền ngắn hạn.
Còn theo phân tích của ông Trần Thăng Long, Giám đốc phân tích CTCK BSC cho rằng năm 2025, tỷ lệ vốn hóa thị trường cổ phiếu tương đương 82% GDP đặt Việt Nam vào vị thế không thấp trong nhóm thị trường cận biên, song vẫn dưới ngưỡng của một số thị trường vốn trưởng thành nếu so với các nền kinh tế trong khu vực.
Về bản chất, chỉ tiêu vốn hoá/GDP phản ánh độ sâu tài chính và mức độ huy động vốn qua kênh chứng khoán so với quy mô nền kinh tế thực. Tại Thái Lan và Malaysia, tỷ lệ này dao động quanh 100% GDP, được hỗ trợ bởi cấu trúc thị trường đa ngành, tỷ lệ free-float cao hơn và sự hiện diện mạnh của các quỹ hưu trí nội địa.
Trong khi đó, Đài Loan ghi nhận mức vốn hóa lên tới khoảng 280% GDP nhờ sự thống lĩnh của các tập đoàn công nghệ quy mô toàn cầu, cùng mức độ quốc tế hóa dòng vốn rất cao.
Các chuyên gia nhìn nhận khi thu nhập bình quân đầu người vượt ngưỡng trung bình, vốn hóa/GDP thường tiến tới hoặc vượt 100% là có cơ sở kinh tế học nhất định. Khi GDP bình quân tăng, tích lũy tài sản hộ gia đình mở rộng, cấu trúc tiết kiệm dịch chuyển từ tiền gửi sang tài sản tài chính, doanh nghiệp có nhu cầu niêm yết để huy động vốn dài hạn, đồng thời hệ thống quỹ hưu trí, bảo hiểm phát triển, qua đó thúc đẩy quá trình “financial deepening” (Hệ thống tài chính lớn lên và trở nên sâu hơn so với quy mô nền kinh tế, giúp vốn được huy động và phân bổ hiệu quả hơn).
Bài toán định lượng 170 tỷ USD
Phân tích sâu hơn các kịch bản tăng trưởng, nhóm chuyên gia tại AFA Capital cũng chỉ ra rằng theo kịch bản tăng trưởng 10%, GDP năm 2026 dự kiến đạt khoảng 548 tỷ USD. Trong khi đó, vốn hóa TTCK cuối năm 2025 ước đạt 10 triệu tỷ đồng (khoảng 370 tỷ USD), tương đương 80% GDP.
Như vậy, để đạt mốc 100%, thị trường cần bổ sung khoảng 170 tỷ USD vốn hóa chỉ trong vòng 12 tháng, tương đương mức tăng 46% so với hiện tại. Đây là một bài toán tăng trưởng kép: vừa phải mở rộng quy mô kinh tế, vừa phải tăng giá trị thị trường. Tuy nhiên, việc dựa thuần túy vào tăng giá cổ phiếu trên thị trường thứ cấp tiềm ẩn rủi ro bong bóng.
Do đó, giải pháp chiến lược nằm ở thị trường sơ cấp là đưa các doanh nghiệp quy mô lớn, chất lượng cao lên niêm yết. Sự xuất hiện của các “siêu cổ phiếu” không chỉ gia tăng vốn hóa, mà còn cải thiện cấu trúc thị trường, giảm phụ thuộc vào các ngành có tính chu kỳ cao như bất động sản.
Tương tự, ông Trần Thăng Long cũng đề cập đến hai động lực quan trọng thúc đẩy thị trường là cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp Nhà nước và cú hích nâng hạng.
Kinh nghiệm giai đoạn 2016-2018 cho thấy các thương vụ lớn như Vinamilk hay Sabeco đã tạo cú nhảy đáng kể về vốn hóa và thanh khoản. Tuy nhiên, tiến độ cổ phần hóa các năm gần đây chậm lại, cho thấy đây là biến số chính sách hơn là yếu tố thị trường thuần túy.
Ở khía cạnh nâng hạng, nếu Việt Nam chuyển từ cận biên lên mới nổi theo các bộ chỉ số của FTSE Russell hoặc MSCI, dòng vốn ETF có thể gia tăng đáng kể, giảm chi phí vốn và cải thiện thanh khoản. Song kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hiệu ứng này chỉ bền vững khi đi kèm cải cách thực chất về cơ chế thanh toán, giới hạn sở hữu nước ngoài và hạ tầng thị trường.
Nếu các giải pháp được triển khai đồng bộ, đây sẽ là bước chuyển quan trọng đưa Việt Nam tiến gần hơn tới một nền kinh tế thị trường vốn minh bạch, tự chủ và có chiều sâu, nền tảng thiết yếu cho các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và xa hơn.
