Việc in bổ sung sách giáo khoa khi nhu cầu tăng ngoài dự kiến đang đặt ra yêu cầu về một cơ chế linh hoạt hơn, nhưng vẫn bảo đảm cạnh tranh, minh bạch.
Tình trạng thiếu cục bộ sách giáo khoa (SGK) đầu năm học 2026 - 2027 đang từng bước được khắc phục. Nhưng từ thực tế vừa qua, một vấn đề cần được tính đến là khả năng bổ sung nguồn cung khi nhu cầu thực tế vượt số lượng đã đăng ký.
Giải trình tại phiên họp của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phối hợp với các địa phương thống kê nhu cầu, tổ chức in và chuẩn bị lượng sách dự phòng. Đến cuối tháng 7, số lượng SGK theo đơn đăng ký đã được chuyển đủ.
Phát sinh nằm ở giai đoạn sau đó, khi nhu cầu thực tế cao hơn dự kiến. Theo Bộ trưởng, việc dự báo tại từng địa phương, từng môn học chưa sát, trong khi lượng sách dự phòng không đủ bù phần tăng thêm.
Muốn có thêm sách phải tổ chức in bổ sung. Tuy nhiên, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam là doanh nghiệp nhà nước, hoạt động in SGK phải thực hiện theo quy định về đấu thầu. Khi phát sinh nhu cầu cần in thêm với số lượng lớn, doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục theo quy định nên cần có thời gian. Từ thực tế này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất nghiên cứu cơ chế phù hợp để tháo gỡ khó khăn, giúp việc in bổ sung SGK chủ động hơn khi nhu cầu phát sinh.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp xung quanh câu chuyện này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, tình trạng thiếu SGK vừa qua cần được nhìn nhận ở cả hai khâu. Trước hết là dự báo nhu cầu chưa sát thực tế; tiếp đó, khi số lượng cần bổ sung tăng nhanh, việc tổ chức in thêm lại cần thời gian thực hiện các thủ tục theo quy định.
Theo ông Tuấn, dự báo cần được cải thiện để hạn chế tối đa chênh lệch giữa số lượng đăng ký và nhu cầu thực tế. Nhưng rất khó đòi hỏi dự báo chính xác tuyệt đối, nhất là khi nhu cầu có thể thay đổi theo từng địa phương, trường học và từng thời điểm. Vì vậy, ngoài việc dự báo sát hơn, cần có sẵn phương án xử lý phần phát sinh.
“Nếu chỉ chuẩn bị cho số lượng đã đăng ký, đến khi nhu cầu tăng mới bắt đầu tìm cách bổ sung thì rất dễ bị chậm. Với SGK, thời điểm cung ứng đặc biệt quan trọng vì học sinh cần sách ngay khi bước vào năm học. Do đó, phương án dự phòng cần được tính ngay từ khi xây dựng kế hoạch”, ông Tuấn phân tích.
Ở khâu in bổ sung, ông Tạ Anh Tuấn cho rằng yêu cầu về đấu thầu vẫn phải được bảo đảm. Việc tháo gỡ không nên được hiểu là bỏ qua quy trình hoặc giảm những yêu cầu về cạnh tranh, công khai, minh bạch. Điều cần nghiên cứu là cách tổ chức để khi nhu cầu phát sinh, thời gian xử lý có thể được rút ngắn mà vẫn nằm trong khuôn khổ pháp luật.
“Có những việc hoàn toàn có thể chuẩn bị từ trước. Chẳng hạn, năng lực của các đơn vị in, tiêu chí lựa chọn, yêu cầu về chất lượng, tiến độ, giá thành... Nếu những điều kiện này đã được xác định từ sớm thì khi phát sinh nhu cầu, việc bổ sung nguồn cung sẽ chủ động hơn”, ông Tuấn nói.
Theo ông, cũng có thể nghiên cứu khả năng huy động rộng hơn năng lực in ấn hiện có trên thị trường. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam vẫn giữ vai trò chủ trì và chịu trách nhiệm đối với SGK được cung ứng, nhưng những doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ điều kiện có thể tham gia vào các khâu phù hợp theo cơ chế lựa chọn được pháp luật cho phép.
Cách tổ chức cụ thể phải căn cứ các quy định về đấu thầu và hoạt động xuất bản. Song nếu có thể chuẩn bị trước nguồn lực và phương án dự phòng, việc xử lý nhu cầu phát sinh sẽ không rơi vào tình trạng đến khi thiếu sách mới bắt đầu tìm năng lực in bổ sung.
“Nếu doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu về năng lực, chất lượng và tiến độ thì nên tính đến việc huy động nguồn lực này. Nhưng phải làm rõ tiêu chí lựa chọn, giá thành và trách nhiệm của từng bên. Linh hoạt ở cách tổ chức không có nghĩa nới lỏng các điều kiện kiểm soát”, Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn nhận định.
Theo Luật sư Tạ Anh Tuấn, việc tháo gỡ vì thế cần được thực hiện đồng thời ở khâu dự báo và khâu tổ chức cung ứng. Dự báo sát sẽ giảm áp lực in bổ sung; còn phương án dự phòng giúp xử lý nhanh hơn khi thực tế vẫn vượt kế hoạch.
“Không thể loại trừ hoàn toàn nhu cầu phát sinh. Vì vậy, bên cạnh việc tính đúng, tính đủ nhu cầu ngay từ đầu, cần chuẩn bị sẵn phương án cho phần tăng thêm. Mục tiêu là khi cần bổ sung SGK thì có thể triển khai nhanh, nhưng chất lượng, giá thành và tính minh bạch vẫn phải được bảo đảm”, ông Tuấn nhấn mạnh.
.jpg "Sửa Luật Đấu thầu: Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi")
