Khi đầu tư công bước vào giai đoạn tăng tốc, VLXD không còn đơn thuần là đầu vào của công trình mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực thực thi chính sách. Vì vậy, hoàn thiện thể chế để bảo đảm chuỗi cung ứng thông suốt là yêu cầu cấp thiết.
Đầu tư công đang được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, để hàng triệu tỷ đồng vốn đầu tư thực sự chuyển hóa thành những tuyến cao tốc, sân bay, cảng biển hay các công trình hạ tầng trọng điểm, dòng vốn thôi là chưa đủ. Điều kiện tiên quyết là phải có một chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng vận hành ổn định, liên tục và đủ năng lực đáp ứng yêu cầu thi công.
Trong bối cảnh năm 2026 bước vào giai đoạn tăng tốc giải ngân, yêu cầu này càng trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Theo số liệu của Bộ Tài chính, tổng số vốn các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết cho các nhiệm vụ, dự án là 1.005.243,1 tỷ đồng. Từ đầu năm đến hết ngày 16/7/2026, cả nước giải ngân 378.009,9 tỷ đồng vốn đầu tư công, đạt 37,3% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, đồng nghĩa với việc gần 630 nghìn tỷ đồng vẫn phải được giải ngân trong những tháng cuối năm. Với đặc điểm phần lớn nguồn vốn này tập trung cho các dự án hạ tầng giao thông, nhu cầu về cát, đá và nhiều loại vật liệu xây dựng sẽ tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới.
Nhìn ở góc độ bề nổi, đây là câu chuyện về nguồn cung vật liệu. Nhưng nhìn sâu hơn, đó là câu chuyện về năng lực thực thi chính sách đầu tư công. Bởi lẽ, một công trình chỉ có thể tăng tốc khi ba dòng chảy cùng vận hành nhịp nhàng: dòng vốn được bố trí kịp thời, dòng thủ tục được tháo gỡ đúng lúc và dòng vật liệu được bảo đảm thông suốt. Chỉ cần một mắt xích bị gián đoạn, tiến độ dự án sẽ lập tức chịu tác động.
Thực tế tại nhiều địa phương đang cho thấy áp lực này ngày càng rõ rệt. Giá vật liệu xây dựng tăng nhanh, nguồn cung cát, đá có thời điểm khan hiếm, trong khi hàng loạt dự án giao thông trọng điểm đồng loạt bước vào giai đoạn thi công cao điểm. Điều đó không chỉ làm gia tăng chi phí của nhà thầu mà còn tạo sức ép lớn đối với mục tiêu giải ngân vốn đầu tư công trong những tháng cuối năm.
Điều đáng chú ý là, những khó khăn ấy không hoàn toàn xuất phát từ khả năng khai thác vật liệu, mà còn phản ánh những điểm nghẽn trong quá trình tổ chức và điều hành chuỗi cung ứng. Nói cách khác, vấn đề không chỉ là thiếu vật liệu, mà là thiếu một cơ chế đủ linh hoạt để vật liệu đến đúng nơi, đúng thời điểm và với chi phí hợp lý.
Nếu chỉ nhìn vào diễn biến giá cát, đá hay tình trạng khan hiếm nguồn cung tại một số địa phương, có thể dễ đi đến nhận định rằng bài toán hiện nay chủ yếu là thiếu vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, thực tế triển khai các dự án đầu tư công cho thấy vấn đề phức tạp hơn nhiều.
Điều mà các chủ đầu tư, nhà thầu và doanh nghiệp cung ứng đang phải đối mặt không chỉ là biến động của thị trường, mà là sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng.
Từ quy hoạch, cấp phép khai thác, đấu giá quyền khai thác khoáng sản, gia hạn mỏ, xác định giá vật liệu, vận chuyển đến công tác điều phối giữa các địa phương, tất cả đều là những mắt xích của một chuỗi. Khi một khâu chậm trễ, hiệu ứng dây chuyền sẽ nhanh chóng lan sang các khâu còn lại, làm tăng chi phí, kéo dài tiến độ và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả giải ngân vốn đầu tư công.
Đó cũng là lý do nhiều doanh nghiệp cho rằng, áp lực lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc giá vật liệu tăng, mà là khó chủ động kế hoạch cung ứng.
Thực tế, ông Nguyễn Văn Tiến – Giám đốc Công ty TNHH Tiến Đạt (doanh nghiệp chuyên cung cấp VLXD cho các dự án) chia sẻ, tại khu vực Long Thành (Đồng Nai), giá một số loại vật liệu xây dựng đã tăng từ 25–40% chỉ trong nửa đầu năm 2026. Trong khi đó, nhiều dự án thành phần thuộc tuyến cao tốc Châu Đốc – Cần Thơ – Sóc Trăng phải cân nhắc sử dụng nguồn vật liệu thương mại do nguồn cung truyền thống khan hiếm, kéo theo chi phí đầu vào tăng đáng kể.
Áp lực này càng rõ hơn tại những địa phương đang đồng thời triển khai nhiều công trình quy mô lớn.
TP Hồ Chí Minh vẫn còn hơn 95 nghìn tỷ đồng vốn đầu tư công cần giải ngân trong những tháng cuối năm; Đồng Nai cũng phải giải ngân thêm hơn 16 nghìn tỷ đồng, trong bối cảnh Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành bước vào giai đoạn thi công cao điểm. Khi nhu cầu vật liệu tăng đồng loạt tại nhiều "đại công trường", nguy cơ mất cân đối cung – cầu là điều hoàn toàn có thể xảy ra nếu không có sự chuẩn bị từ sớm.
Ông Thân Anh Tuấn, Giám đốc Ban Điều hành Trường Sơn 3, đơn vị đang thi công một số gói thầu xây lắp lớn thuộc Dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành (TP Đồng Nai) cho biết, thực tế tại công trường, giá nhiều loại vật liệu cùng điều chỉnh tăng trong thời gian ngắn khiến áp lực đè nặng lên nhà thầu. Với các dự án có khối lượng lớn, chỉ cần giá cát hoặc đá tăng vài phần trăm cũng làm chi phí đầu vào tăng mạnh.
Điều đáng lưu ý là, những sức ép này không phải đến bất ngờ. Với quy mô vốn đầu tư công đã được xác định ngay từ đầu năm, nhu cầu vật liệu xây dựng trong từng giai đoạn hoàn toàn có thể được dự báo. Vấn đề đặt ra là khả năng dự báo ấy đã được chuyển hóa thành cơ chế điều hành và chuẩn bị nguồn cung tương ứng hay chưa. Đây chính là điểm khác biệt giữa cách tiếp cận mang tính xử lý tình huống và tư duy quản trị chuỗi cung ứng.
Một thị trường vật liệu xây dựng vận hành hiệu quả không chỉ dựa vào số lượng mỏ đang khai thác, mà còn phụ thuộc vào tốc độ hoàn thiện thủ tục pháp lý, khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý, sự minh bạch của thông tin thị trường và mức độ chủ động của các doanh nghiệp trong kế hoạch cung ứng.
Nói cách khác, đứt gãy chuỗi cung ứng không phải là kết quả của một nguyên nhân đơn lẻ, mà là hệ quả của nhiều mắt xích chưa được kết nối đồng bộ. Đó cũng là lý do, nếu chỉ tập trung giải quyết từng "điểm nóng" về giá vật liệu hay bổ sung nguồn cung trong ngắn hạn thì mới xử lý được phần ngọn. Muốn giải quyết tận gốc, cần chuyển từ tư duy quản lý từng mỏ vật liệu sang tư duy quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng phục vụ đầu tư công.
Đầu tư công luôn được xem là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, để động lực ấy phát huy hiệu quả, không chỉ cần nguồn vốn đủ lớn mà còn đòi hỏi một hệ thống thể chế đủ linh hoạt để các nguồn lực phục vụ thi công được vận hành thông suốt.
Ở góc độ này, vật liệu xây dựng không còn đơn thuần là đầu vào của một công trình, mà đã trở thành một mắt xích trong năng lực thực thi chính sách.
Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều khó khăn của doanh nghiệp và nhà thầu không xuất phát từ việc thiếu nhu cầu hay thiếu năng lực khai thác, mà chủ yếu nằm ở thời gian hoàn thành các thủ tục liên quan đến cấp phép, gia hạn mỏ, đấu giá quyền khai thác, điều phối nguồn cung và cập nhật cơ chế giá. Khi các khâu này chưa vận hành đồng bộ, áp lực sẽ nhanh chóng chuyển sang phía doanh nghiệp và cuối cùng phản ánh trực tiếp vào tiến độ dự án.
Điều đó cho thấy, bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là bổ sung thêm một vài mỏ vật liệu hay xử lý tình trạng thiếu cát, thiếu đá trong ngắn hạn.
Điều quan trọng hơn là xây dựng một cơ chế điều hành có khả năng dự báo, điều phối và bảo đảm tính liên tục của chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng. Đây là sự chuyển đổi từ tư duy quản lý từng khâu sang quản trị cả hệ thống.
Khi quy mô đầu tư công ngày càng lớn, nhu cầu vật liệu cho từng vùng, từng dự án và từng giai đoạn hoàn toàn có thể được dự báo từ sớm. Nếu công tác quy hoạch nguồn cung, cấp phép khai thác, tổ chức đấu giá, kết nối vận chuyển và công bố giá vật liệu được triển khai đồng bộ, các chủ đầu tư và nhà thầu sẽ chủ động hơn trong kế hoạch thi công, đồng thời giảm đáng kể rủi ro biến động chi phí.
Ngược lại, nếu mỗi mắt xích vẫn được xử lý riêng lẻ, việc "chữa cháy" sẽ luôn lặp lại mỗi khi đầu tư công bước vào cao điểm giải ngân. Chính vì vậy, hoàn thiện thể chế không nên chỉ được hiểu là sửa đổi một vài quy định pháp luật hay rút ngắn thủ tục hành chính.
Ở tầm rộng hơn, đó là quá trình thiết kế một cơ chế vận hành giúp dòng vật liệu luôn đồng hành với dòng vốn đầu tư công.
Nói cách khác, thể chế cần đóng vai trò là "bộ điều phối" của chuỗi cung ứng, giúp các nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn, giảm chi phí xã hội và nâng cao hiệu quả đầu tư.
Đây cũng là nền tảng để những đề xuất mới, những mô hình hợp tác hay các cơ chế thí điểm được nghiên cứu trên cơ sở đánh giá đầy đủ tính khả thi, phù hợp với khuôn khổ pháp luật và yêu cầu phát triển trong từng giai đoạn. Chính sách vì thế không chỉ giải quyết những khó khăn trước mắt mà còn tạo dư địa cho những giải pháp đổi mới trong tương lai.
