Không chỉ tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn đầu tư xây dựng, Luật Xây dựng 2025 được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 được kỳ vọng sẽ mở đường cho giai đoạn phát triển mới.
Luật Xây dựng năm 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV và có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 đánh dấu sự thay đổi rõ rệt khi chuyển trọng tâm sang quản lý theo rủi ro và hậu kiểm.
Tăng trách nhiệm quản lý
Theo đó, quan điểm xuyên suốt của Luật Xây dựng (sửa đổi) là đơn giản hóa thủ tục nhưng không buông lỏng quản lý, vì vậy, việc cắt giảm thủ tục hành chính và mở rộng đối tượng miễn giấy phép xây dựng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác hậu kiểm.
Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, Luật đã thiết kế một chu trình quản lý trật tự xây dựng đầy đủ và chặt chẽ hơn, trải dài từ khi thông báo khởi công, trong suốt quá trình thi công, đến nghiệm thu, bàn giao và đưa công trình vào sử dụng.
Đối với các công trình có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp hoặc ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng, Luật quy định việc kiểm tra công tác nghiệm thu của cơ quan chuyên môn về xây dựng và Hội đồng kiểm tra Nhà nước về công tác nghiệm thu công trình xây dựng phải được thực hiện ngay trong quá trình thi công và khi hoàn thành công trình. Cách làm này giúp phát hiện sớm sai phạm, phòng ngừa rủi ro, thay vì chỉ xử lý khi công trình đã hoàn thành.
“Việc quản lý trật tự xây dựng được thực hiện từ khi khởi công đến nghiệm thu, bàn giao, nhằm phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các vi phạm,” Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh.
Song song với việc tăng cường hậu kiểm, theo Bộ trưởng, Luật cũng nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng. Chủ đầu tư, tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát và nhà thầu được xác định là những chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng và an toàn công trình. Trách nhiệm này không chỉ mang tính nghề nghiệp mà còn là trách nhiệm pháp lý, thay vì dồn toàn bộ gánh nặng lên cơ quan quản lý Nhà nước như trước đây.
Một điểm đáng chú ý khác là việc đơn giản hóa thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất đối với các công trình được miễn giấy phép xây dựng.
Về vấn đề này, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, các nội dung này sẽ được quy định chi tiết tại Nghị định theo hướng thực hiện thủ tục trực tuyến toàn trình, đơn giản hóa hồ sơ và điều kiện, rút ngắn thời gian giải quyết xuống còn khoảng 7–10 ngày.
Các quy định này dự kiến sẽ giúp giảm tối thiểu 30% thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp theo yêu cầu của Chính phủ. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số được coi là giải pháp then chốt để vừa bảo đảm thuận lợi, vừa nâng cao tính minh bạch trong quản lý.
“Về dài hạn, Luật Xây dựng (sửa đổi) hướng tới xây dựng và vận hành Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng, kết nối đồng bộ với dữ liệu đất đai, quy hoạch và dân cư.
Khi các hệ thống dữ liệu được liên thông, minh bạch, hiệu quả quản lý sẽ được nâng cao, đồng thời hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu trong quá trình thực thi pháp luật”, Bộ trưởng chia sẻ.
Kỳ vọng từ điểm mới
Thực tế cho thấy, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) đã bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh và nhu cầu đầu tư xây dựng ngày càng lớn.
Luật Xây dựng năm 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 đánh dấu sự thay đổi rõ rệt khi chuyển trọng tâm sang quản lý theo rủi ro và hậu kiểm. Nhà nước không còn kiểm soát đồng loạt mọi công trình, mọi dự án, mà tập trung nguồn lực vào những công trình có mức độ ảnh hưởng lớn đến an toàn cộng đồng, môi trường, quốc phòng – an ninh. Những dự án có quy mô nhỏ, nằm trong khu vực đã có quy hoạch chi tiết, thiết kế đô thị được phê duyệt được giảm mạnh thủ tục.
Theo các chuyên gia, nội dung cải cách của Luật được chia thành 3 nhóm lớn. Trong đó, bao gồm đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư xây dựng; cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh và phân định rõ hơn trách nhiệm quản lý nhà nước với trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng.
Một trong những điểm thay đổi rõ nét nhất là thu hẹp diện phải xin giấy phép xây dựng. Nếu như trước đây, giấy phép gần như là “cửa ải bắt buộc” với đa số công trình, kể cả sửa chữa, cải tạo nhỏ, thì nay nhiều trường hợp được miễn phép theo hướng mỗi công trình, dự án đến khi khởi công chỉ chịu sự kiểm soát bởi một thủ tục hành chính; đồng thời cập nhật các trường hợp theo luật chuyên ngành (công trình ngoài khơi, hạ tầng hàng không…).
Đáng nói, Luật Xây dựng 2025 không dừng ở các khâu kỹ thuật truyền thống như khảo sát, thiết kế, thi công, mà bổ sung rõ các nội dung như quản lý cấp phép xây dựng, quản lý hợp đồng, quản lý chi phí, quyết toán vốn đầu tư.
So với Luật Xây dựng 2014, cách phân loại dự án trong Luật Xây dựng 2025 được điều chỉnh theo hướng tiệm cận hơn với thực tiễn đầu tư, phân biệt rõ dự án đầu tư công, dự án PPP, dự án sử dụng chi thường xuyên ngân sách nhà nước và nhóm dự án đầu tư kinh doanh.
Việc tách bạch nhóm dự án đầu tư kinh doanh giúp giảm sự “áp dụng máy móc” các thủ tục vốn thiết kế cho dự án sử dụng vốn Nhà nước, qua đó tạo không gian linh hoạt hơn cho khu vực doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý rủi ro.
Về điều kiện năng lực, các chuyên gia cho rằng, Luật mới bỏ điều kiện năng lực của tổ chức; đối với cá nhân có điểm mới theo hướng đánh giá trên cơ sở hồ sơ, kinh nghiệm và bỏ sát hạch; đồng thời điều chỉnh hệ thống chứng chỉ hành nghề theo hướng bỏ một số loại chứng chỉ và đặt điều kiện phù hợp với một số vị trí.
Việc phân định lại vai trò này được kỳ vọng sẽ tạo ra một thị trường dịch vụ tư vấn xây dựng chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về đạo đức nghề nghiệp, bởi khi quyền chủ động được trao nhiều hơn cho thị trường, trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan cũng phải được siết chặt tương ứng.
Sự thay đổi này phản ánh cách tiếp cận mới trong quản lý chất lượng, chuyển từ kiểm soát bằng giấy phép, chứng chỉ sang trách nhiệm pháp lý và cơ chế hậu kiểm. Đối với cá nhân hành nghề, luật vẫn giữ yêu cầu chứng chỉ ở các vị trí then chốt, nhưng đã bỏ sát hạch, qua đó giảm đáng kể chi phí tuân thủ.
Những đổi mới trong Luật Xây dựng 2025 không chỉ tạo bước ngoặt trong quản lý đầu tư xây dựng, khi chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, cắt giảm thủ tục, phân cấp sâu hơn, mà còn được kỳ vọng sẽ mở đường cho giai đoạn phát triển mới.
Được biết, để hiện thực hóa các nội dung đổi mới của Luật, thời gian qua, Bộ Xây dựng đã tích cực xây dựng và hoàn thiện các chính sách hướng dẫn, thi hành Luật.
