Xử lý và tái chế pin xe điện vấn đề cấp bách

Theo số liệu của Bộ Xây dựng, cả nước hiện có hơn 450.000 ô tô điện và hybrid cùng khoảng 4 triệu xe máy điện đang lưu hành. Xu hướng chuyển đổi sang giao thông xanh tại Việt Nam đang tăng nhanh. Dự báo con số này sẽ tăng gấp đôi sau từ 3-4 năm nữa. Sự bùng nổ các dòng xe điện hóa, đặt ra vấn đề cấp bách về quản lý và xử lý pin thải loại.

Thực tế tại Trung Quốc

Trong suốt một thập kỷ qua, xe điện đã phát triển mạnh mẽ tại Trung Quốc. Đến nay Trung Quốc đang bước vào giai đoạn pin xe điện hết vòng đời với quy mô lớn. Hàng trăm nghìn bộ pin đã qua sử dụng đang tràn ra thị trường.

Tại Trung Quốc hiện có gần 200 cơ sở tái chế pin được chứng nhận đạt tiêu chuẩn quốc gia với tổng công suất tái chế đạt hơn 4 triệu tấn/năm. Các cơ sở này đủ năng lực để xử lý pin thải một cách an toàn và hiệu quả. Tuy nhiên, lượng pin tái chế xử lý chỉ chiếm khoảng 25%, trong khi 75% còn lại rơi vào các cơ sở hoạt động chui.
Các xưởng tái chế chui thường thu mua pin thải loại với giá cao hơn, nhờ “né” được những chi phí về bảo vệ môi trường, an toàn cháy nổ, xử lý nước thải và thuế. Tuy nhiên, các xưởng này chỉ sở hữu công nghệ tái chế thủ công. Pin thường bị tháo rời, những cell còn dùng được thì lắp lại để bán như pin mới, còn phần hỏng được nghiền nát rồi bán theo trọng lượng.

Việc xử lý kém có thể gây ô nhiễm đất, nước và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ nghiêm trọng. Hơn nữa tái chế pin "chui" còn khiến công tác truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn hơn, làm dấy lên lo ngại về chất lượng và độ an toàn của các sản phẩm “tân trang”. Các cơ sở này không chỉ giành nguyên liệu mà còn tạo ra rủi ro mang tính hệ thống.

Trước thực trạng đó, vào đầu năm 2026 Trung Quốc đã ban hành bộ quy định mới, nhằm tăng cường truy xuất thông tin, quản lý tái chế và sử dụng toàn diện, thúc đẩy mô hình liên kết “sản xuất - tái chế - tái sinh”. Mục đích nhằm kiểm soát đường đi của pin đã qua sử dụng, yêu cầu pin phải đi kèm với xe điện khi thải loại. Tuy nhiên, các xưởng nhỏ vẫn tiếp tục hoạt động nhờ quy luật thị trường “ai trả giá cao hơn người đó thắng”.

Kinh nghiệm cho Việt Nam

Hiện số lượng pin thải loại tại Việt Nam hiện tại chưa đủ lớn để tái chế ở quy mô công nghiệp. Tuy nhiên, Việt Nam sẽ phải đối mặt với pin thải loại lớn trong những năm tới.

Theo các chuyên gia kinh tế, hiện tại hạ tầng xử lý pin thải loại vẫn còn thiếu, Việt Nam cần xây dựng chuỗi tái chế pin hoàn chỉnh và bền vững trước thời điểm 2030. Từ thực tế Trung Quốc có thể rút ra những bài học quản lý cho vấn đề này.

Trước hết phải luật hóa việc thu hồi và tái chế pin. Phải xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu định danh số cho pin xe điện lưu hành tại Việt Nam. Mỗi bộ pin khi bán ra thị trường cần được gắn “hộ chiếu” số để theo dõi toàn bộ vòng đời, từ đó xác định rõ trách nhiệm pháp lý của nhà sản xuất khi pin đến hạn thải bỏ. Ban hành những chính sách ưu đãi khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư thu gom, tái chế. Thúc đẩy các dự án sử dụng pin xe điện cũ làm hệ thống lưu trữ năng lượng nhằm giúp kéo dài thời gian khai thác và tạo ra nguồn thu bổ sung cho doanh nghiệp.

Để xử lý “thị trường xám”, cần tăng cường giám sát, tối ưu cơ chế cạnh tranh và nâng cấp công nghệ, nhằm mở rộng khả năng sinh lời cho các doanh nghiệp hợp pháp. Gắn hoạt động tái chế pin với tín dụng cá nhân và đăng ký phương tiện, yêu cầu người dùng phải xuất trình chứng nhận tháo dỡ hợp pháp khi làm thủ tục xóa đăng ký xe, qua đó buộc pin thải loại phải đi vào các kênh chính thức.

Theo TS Phùng Thị Việt Bắc, Giám đốc điều hành Trung tâm Trí tuệ môi trường, Trường Đại học VinUni, trong 10 năm tới Việt Nam sẽ phải xử lý một lượng lớn pin đã qua sử dụng. Vì vậy, công nghệ tái chế pin phải được coi là một lĩnh vực quan trọng.

Việc thu hồi các kim loại chiến lược từ pin cũ không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn giúp các quốc gia giảm bớt sự phụ thuộc vào hoạt động nhập khẩu, khai thác mỏ, tiết kiệm nguồn lực và bảo vệ môi trường.