Ai kiểm soát chất lượng hàng hóa trước mỗi phiên livestream?

Những vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng kém chất lượng được quảng bá, tiêu thụ trên mạng xã hội thời gian qua tiếp tục đặt ra câu hỏi về trách nhiệm kiểm soát hàng hóa trong hoạt động kinh doanh trực tuyến. Khi một sản phẩm có thể được giới thiệu tới hàng nghìn người chỉ trong một phiên livestream, việc bảo đảm chất lượng phải bắt đầu từ đâu và ai chịu trách nhiệm nếu sản phẩm vi phạm?

Mới đây, vụ việc liên quan đến sản phẩm “Xương khớp bà Sáu” tại Phú Thọ thu hút sự chú ý khi cơ quan chức năng phát hiện nhóm kinh doanh đã bán 5.429 đơn hàng trong khoảng hai tháng, với tổng giá trị hơn 2,67 tỷ đồng. Cơ quan điều tra cho biết, sản phẩm được mua với giá 23.000 đồng nhưng bán trên mạng xã hội với giá 199.000 đồng.

Một vụ việc khác tại Hà Nội, cơ quan chức năng thu giữ hơn 1,2 triệu sản phẩm thực phẩm bổ sung dạng viên sủi. Kết quả kiểm nghiệm được công bố cho thấy hàm lượng chất bảo quản natri benzoat vượt mức cho phép từ 20 đến 33 lần, trong khi một số thành phần ghi trên nhãn không được phát hiện trong sản phẩm. Trước khi bị phát hiện, sản phẩm đã được rao bán trên sàn thương mại điện tử và quảng bá qua mạng xã hội.

Những vụ việc này cho thấy tốc độ lan truyền của hoạt động bán hàng trực tuyến có thể khiến sản phẩm vi phạm tiếp cận số lượng lớn người tiêu dùng trước khi bị phát hiện. Đáng chú ý, người mua thường quyết định dựa trên lời giới thiệu, hình ảnh sản phẩm, mức giá ưu đãi hoặc uy tín của người bán, trong khi khó có điều kiện tự kiểm chứng chất lượng thực tế.

Đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm và những sản phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, rủi ro càng đáng lo ngại nếu người bán chỉ dựa vào thông tin của nhà cung cấp mà không kiểm tra những tài liệu cần thiết trước khi quảng bá.

Từ ngày 1/7/2026, Luật Thương mại điện tử năm 2025 có hiệu lực, quy định cụ thể hơn trách nhiệm của các chủ thể tham gia livestream bán hàng.

Theo Điều 23 của luật, trước khi thực hiện livestream, người bán phải cung cấp cho người livestream giấy tờ chứng minh đáp ứng điều kiện kinh doanh đối với ngành, nghề có điều kiện và giấy tờ chứng minh chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo quy định. Với những sản phẩm phải có văn bản xác nhận nội dung quảng cáo, người bán còn phải cung cấp văn bản này cho nền tảng và người livestream trước khi phát trực tiếp.

Điều 24 quy định người livestream phải từ chối hợp tác nếu người bán không cung cấp đầy đủ những tài liệu bắt buộc; không được đưa ra thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, xuất xứ, chất lượng, giá cả và những nội dung liên quan đến sản phẩm.

Như vậy, trách nhiệm kiểm soát không chỉ được đặt ra khi hàng hóa đã đến tay người tiêu dùng. Ngay trước phiên livestream, người bán và người trực tiếp giới thiệu sản phẩm đã có những nghĩa vụ pháp lý nhất định.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia pháp lý cũng cho rằng, việc kiểm tra hồ sơ không đồng nghĩa với kiểm nghiệm chất lượng. Người livestream không phải cơ quan kiểm định và cũng không thể tự xác định thành phần thực tế của mọi sản phẩm. Trách nhiệm bảo đảm hàng hóa đáp ứng điều kiện lưu thông trước hết thuộc về tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu và kinh doanh theo vai trò của từng chủ thể.

Phân tích vấn đề này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, khi hàng hóa vi phạm được tiêu thụ qua livestream, việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào hành vi thực tế của từng bên, không thể đánh đồng doanh nghiệp sản xuất, người phân phối, người quảng cáo và người trực tiếp bán hàng.

Theo luật sư, doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường phải chịu trách nhiệm về nguồn gốc, chất lượng và tính hợp pháp của hàng hóa. Người livestream có nghĩa vụ tiếp nhận, kiểm tra những thông tin, tài liệu mà pháp luật yêu cầu, đồng thời bảo đảm nội dung giới thiệu không sai lệch, gây nhầm lẫn cho người mua.

Trường hợp người livestream đồng thời là chủ cơ sở kinh doanh hoặc trực tiếp phân phối sản phẩm, trách nhiệm còn phải được xem xét theo tư cách người bán, thay vì chỉ coi họ là người giới thiệu hàng hóa.

Đối với những người nổi tiếng, KOL, KOC tham gia quảng bá sản phẩm, Luật sư Tuấn cho rằng việc sử dụng uy tín cá nhân để tác động đến quyết định mua hàng phải đi kèm trách nhiệm về tính trung thực của thông tin quảng cáo. Không thể viện dẫn việc chỉ đọc nội dung do doanh nghiệp cung cấp để mặc nhiên loại trừ trách nhiệm nếu chính người quảng cáo có hành vi vi phạm.

Dù vậy, một người từng quảng cáo sản phẩm sau đó bị phát hiện là hàng giả, hàng kém chất lượng không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ hành vi, yếu tố lỗi, mức độ tham gia và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định.

Bên cạnh trách nhiệm của người bán và người quảng cáo, các nền tảng thương mại điện tử cũng phải thực hiện nghĩa vụ quản lý đối với hoạt động livestream. Luật Thương mại điện tử quy định trách nhiệm thiết lập cơ chế xử lý nội dung vi phạm, dừng phát trực tiếp trong những trường hợp luật định và lưu trữ dữ liệu hình ảnh, âm thanh của hoạt động livestream bán hàng ít nhất một năm.

Việc xác thực danh tính người bán và người livestream cũng là yêu cầu quan trọng nhằm tăng khả năng truy xuất trách nhiệm khi xảy ra vi phạm. Tuy nhiên, xác thực danh tính mới giúp làm rõ ai đang tham gia bán hàng, chứ chưa thể bảo đảm sản phẩm được giới thiệu là hàng thật, hàng đạt chất lượng.

Theo Luật sư Tạ Anh Tuấn, để hạn chế hàng giả, hàng kém chất lượng trên môi trường số, doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát hồ sơ pháp lý và chất lượng sản phẩm trước khi đưa vào kinh doanh. Với những nhóm hàng có điều kiện kinh doanh hoặc yêu cầu xác nhận nội dung quảng cáo, việc kiểm tra tài liệu phải được thực hiện nghiêm túc, không thể chỉ dựa vào lời cam kết của nhà cung cấp.

Các nền tảng cũng cần tăng khả năng phát hiện, xử lý nội dung quảng cáo sai sự thật, đồng thời bảo đảm dữ liệu về người bán, sản phẩm và phiên livestream được lưu giữ theo quy định để phục vụ truy xuất khi phát sinh khiếu nại hoặc dấu hiệu vi phạm.

Luật sư cho rằng cơ quan quản lý cần tăng cường phối hợp giữa lực lượng quản lý thị trường, cơ quan chuyên ngành và đơn vị quản lý thương mại điện tử, nhất là đối với những sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Những trường hợp tái diễn vi phạm, thay đổi tài khoản để tiếp tục bán hàng cần được phát hiện và xử lý kịp thời.

“Livestream là một phương thức bán hàng, không phải ngoại lệ của các quy định về chất lượng sản phẩm và bảo vệ người tiêu dùng. Muốn ngăn chặn hàng giả, hàng kém chất lượng, trách nhiệm phải được thực hiện ngay từ khâu đưa sản phẩm vào kinh doanh, thay vì chỉ xử lý khi vi phạm đã xảy ra”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhấn mạnh.