Từ quản trị dựa trên kinh nghiệm sang điều hành bằng dữ liệu, từ hoạt động đơn lẻ sang liên kết chuỗi giá trị, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện để thích ứng với môi trường cạnh tranh mới.
Tại phiên thảo luận của Diễn đàn “Tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh mới”, do VCCI chỉ đạo, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức, chiều ngày 22/10, tại TP HCM, các chuyên gia và doanh nghiệp đã đồng thuận nhất trí cao về việc cần đẩy mạnh sự đồng hành, gắn kết giữa doanh nghiệp SMEs, doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp FDI và các tập đoàn lớn. Đồng thời, đưa ra những kiến nghị xác đáng để phát triển lực lượng doanh nghiệp tư nhân trong bối cảnh mới. Phiên Thảo luận do Nhà báo Phạm Hùng, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp điều phối.
Mở đầu phiên Thảo luận, ông Phan Tấn Đạt – Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân Trẻ Việt Nam, Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TP HCM nhấn mạnh việc chuyển đổi mô hình quản trị nội bộ và thay đổi tư duy liên kết là yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp tư nhân. Thực tế điều hành cho thấy việc gia tăng doanh thu hay mở rộng quy mô chưa đồng nghĩa với nâng cao hiệu quả hoạt động hay quản trị rủi ro tốt. Khi doanh nghiệp phát triển, mô hình quản trị dựa trên kinh nghiệm cá nhân của người sáng lập bộc lộ nhiều hạn chế.
Do đó, doanh nghiệp cần chuyển hướng từ tư duy kinh doanh cơ hội sang chiến lược dài hạn, xây dựng hệ thống quản trị chuyên nghiệp, phân quyền rõ ràng, kiểm soát tài chính chặt chẽ, đào tạo đội ngũ kế thừa và quản trị bằng hệ thống dữ liệu minh bạch. Năng lực doanh nghiệp phải được đo lường bằng hiệu quả sử dụng nguồn lực và sức cạnh tranh thực tế chứ không thuần túy dựa vào quy mô tài sản. Dữ liệu minh bạch cũng chính là nền tảng để tiếp cận nguồn vốn dài hạn và thu hút nhà đầu tư chiến lược.
Về đổi mới sáng tạo, ông Phan Tấn Đạt cho rằng động lực tăng trưởng cốt lõi hiện nay không còn nằm ở vốn hay lao động giá rẻ mà phụ thuộc vào công nghệ, dữ liệu và năng lực đổi mới. Việc ứng dụng công nghệ phải xuất phát từ nhu cầu thực tế nhằm tối ưu hóa vận hành: lĩnh vực sản xuất cần công nghệ tiết kiệm nguyên nhiên liệu và sử dụng năng lượng sạch; ngành dịch vụ – thương mại dùng AI để dự báo nhu cầu và quản lý tồn kho; ngành xây dựng – khai khoáng tự động hóa để quản lý tài nguyên và giảm tác động môi trường. Doanh nghiệp phải tiếp cận công nghệ bằng việc đánh giá khả năng giải quyết bài toán vận hành và giá trị gia tăng tạo ra cho khách hàng.
Bên cạnh đó, thách thức lớn của khối tư nhân là mức độ liên kết thấp, hoạt động độc lập trong khi cạnh tranh hiện đại là cuộc đua giữa các chuỗi cung ứng và hệ sinh thái. Doanh nghiệp cần chuyển sang hợp tác tham gia chuỗi giá trị theo ba hướng: doanh nghiệp lớn dẫn dắt tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ; doanh nghiệp tư nhân kết nối với khối FDI để nâng cao tiêu chuẩn chất lượng; và hình thành hệ sinh thái liên kết giữa doanh nghiệp, tổ chức tài chính với các viện – trường nhằm thương mại hóa nghiên cứu. Các chương trình kết nối phải triển khai thực chất, đo lường bằng các đơn hàng cụ thể.
Đồng thời, ông Đạt đề xuất chính quyền cải cách thủ tục hành chính lấy hiệu quả phục vụ làm thước đo, xây dựng cơ chế đối thoại giải quyết vướng mắc đến cùng và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận bình đẳng các nguồn lực phát triển.
Đi sâu vào thực trạng môi trường pháp lý, ông Trần Ngọc Liêm – Phó Tổng Thư ký VCCI, Giám đốc VCCI Khu vực TP HCM chia sẻ những dữ liệu đáng suy ngẫm về gánh nặng tuân thủ và rủi ro pháp lý của doanh nghiệp. Dù công tác cải cách hành chính đạt nhiều kết quả, khoảng cách giữa quy định trên văn bản và thực tế thực thi cấp cơ sở vẫn còn lớn. Báo cáo pháp luật kinh doanh ghi nhận 25% doanh nghiệp gặp tình trạng quy trình xử lý thực tế không đúng với nội dung niêm yết công khai và 1/3 doanh nghiệp phản ánh thời gian giải quyết bị kéo dài.
Từ thực tế đó, đại diện VCCI-HCM khẳng định cộng đồng doanh nghiệp xem việc cải thiện môi trường kinh doanh và minh bạch hóa thể chế là ưu tiên hàng đầu, có ý nghĩa quan trọng hơn các biện pháp hỗ trợ tài chính ngắn hạn. Một môi trường pháp lý an toàn, minh bạch và có thể dự báo trước chính là điểm tựa để khối doanh nghiệp trong nước bứt phá và tận dụng tối đa lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do.
Để tạo đột phá, ông Trần Ngọc Liêm đề xuất bốn nhóm giải pháp chính:
Thứ nhất, đo lường hiệu quả cải cách bằng trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp, chuyển trọng tâm từ cắt giảm văn bản sang nâng cao chất lượng thực thi, số hóa toàn bộ quy trình xử lý theo nguyên tắc một lần khai báo.
Thứ hai, xây dựng hệ thống thể chế ổn định và có thể dự báo thông qua việc tăng cường tham vấn ý kiến doanh nghiệp ngay từ khâu dự thảo và thành lập Hội đồng Doanh nghiệp vùng.
Thứ ba, xóa bỏ chi phí không chính thức và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng bằng cách công khai toàn bộ quy trình, đề cao trách nhiệm giải trình của người đứng đầu và thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh an toàn.
Thứ tư, chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phục vụ, lấy sự thành công của doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả công vụ và xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ năng động, dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung.
Phân tích những hạn chế nội tại của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), ông Phạm Văn Triêm – Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP HCM (HCM-SME) cho biết hầu hết SMEs có quy mô nhỏ, tài chính yếu và gặp nhiều trở ngại khi tiếp cận nguồn vốn trung, dài hạn. Phương thức điều hành vẫn phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân, thiếu chiến lược bài bản, chưa minh bạch báo cáo tài chính và chưa chú trọng quản trị rủi ro; trong khi công nghệ và chất lượng nhân lực chưa đáp ứng chuẩn mực thị trường.
Bên cạnh đó, khoảng cách liên kết giữa SMEs với các tập đoàn lớn, doanh nghiệp nhà nước và khối FDI còn rất rộng do thiếu hụt thông tin về năng lực đối tác cũng như quy chuẩn kỹ thuật, gây lãng phí nguồn lực lớn cho nền kinh tế.
Chủ tịch HCM-SME nhấn mạnh rằng các doanh nghiệp lớn không thể chọn đối tác chỉ vì sự ưu tiên hay hỗ trợ đơn thuần, mà bản thân SMEs phải tự đáp ứng 5 tiêu chuẩn cốt lõi: chất lượng sản phẩm, giá thành hợp lý, tiến độ giao hàng, tính minh bạch và vận hành ổn định. Để đạt điều này, SMEs cần thực hiện ba giải pháp trụ cột: thay đổi tư duy điều hành từ kinh nghiệm sang quản trị bằng quy trình, dữ liệu; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất; và đào tạo phát triển nguồn nhân lực đáp ứng chuẩn quốc tế.
Về giải pháp kết nối từ ba khối doanh nghiệp đầu chuỗi, ông Triêm cho rằng khối doanh nghiệp nhà nước cần công khai nhu cầu mua sắm và phát huy vai trò dẫn dắt; khối FDI cần công bố rộng rãi nhu cầu tìm kiếm nhà cung ứng cùng quy chuẩn kỹ thuật; còn các tập đoàn tư nhân lớn cần xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp Việt, tạo điều kiện cho SMEs tham gia vào các công đoạn trong chuỗi giá trị. HCM-SME sẽ xây dựng cơ sở dữ liệu năng lực hội viên để làm cầu nối giới thiệu thực chất.
Dưới góc nhìn công nghệ, ông Trịnh Văn Phương – Co-Founder, Tổng Giám đốc Click AI cảnh báo cuộc đua công nghệ toàn cầu đang thiết lập lại các quy tắc vận hành. Sự xuất hiện của các "nhà máy không đèn" như Samsung (Bắc Ninh) hay Xiaomi (Bắc Kinh) – nơi sản xuất một chiếc điện thoại chỉ mất 1 giây, một ô tô điện mất 76 giây nhờ tự động hóa và AI – đang làm giá thành sản phẩm giảm sâu, tạo áp lực cạnh tranh trực tiếp lên các SMEs.
Đồng thời, mô hình "doanh nghiệp một người" phát triển nhanh chóng nhờ sự hỗ trợ của các công cụ AI và đội ngũ nhân sự số, kết nối trực tiếp với nhà máy để phân phối toàn cầu với chi phí tối ưu. Doanh nghiệp Việt Nam đang chịu áp lực cạnh tranh kép do hạn chế nguồn lực và chậm chân ứng dụng công nghệ.
Ông Trịnh Văn Phương chỉ ra nghịch lý trong chuyển đổi số hiện nay: tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam đạt chuẩn thông minh hóa vận hành chưa tới 5%. Trên toàn cầu có 94% doanh nghiệp triển khai AI chưa đạt hiệu quả kinh doanh rõ rệt, và tại Việt Nam tỷ lệ ứng dụng AI thành công đạt chưa đến 3%. Nguyên nhân chính là do dữ liệu bị phân mảnh trên nhiều phần mềm riêng rẽ, thiếu tính đồng bộ. Phần lớn doanh nghiệp mới dừng ở cấp độ ứng dụng AI cá nhân hoặc công việc đơn lẻ từng phòng ban; các công cụ AI chưa được "đào tạo" về sản phẩm, quy trình và văn hóa doanh nghiệp nên chưa thể đóng góp trực tiếp vào kết quả kinh doanh tổng thể.
Để giải quyết bài toán này, ông Phương khẳng định ứng dụng AI phải hướng tới mục tiêu tối ưu hóa vận hành liên phòng ban và tạo ra giá trị đo lường được trên báo cáo tài chính. Doanh nghiệp cần xây dựng kho tri thức tập trung đóng vai trò bộ não trung tâm lưu trữ dữ liệu và quy trình, dựa trên kiến trúc 4 trụ cột: Bộ điều phối nhân sự số AI tự động hóa quy trình liên phòng ban; Hệ thống kết nối API liên thông dữ liệu; Bộ nhớ tri thức giúp AI đọc hiểu ngữ cảnh kinh doanh thực tế; và Khung quản trị an toàn dữ liệu, thiết lập giới hạn thẩm quyền cho AI.
Tổng kết diễn đàn, nhà báo Phạm Hùng – Phó Tổng Biên tập Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp đã cô đọng và nhấn mạnh bốn hành động cấp bách mà cộng đồng doanh nghiệp cần thực hiện ngay để tái cấu trúc thành công và phát triển bền vững:
Thứ nhất, nghiêm túc quản trị tài chính và kiểm soát dòng tiền. Nhiều doanh nghiệp hiện đối mặt với mâu thuẫn giữa gia tăng doanh thu và nguy cơ mất thanh khoản do tồn kho tích tụ, khách hàng chậm thanh toán. Do đó, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc cân đối kỳ hạn vốn, tuyệt đối không dùng vốn ngắn hạn đầu tư tài sản dài hạn để tránh chi phí lãi vay và đứt gãy dòng tiền. Việc tách bạch rành mạch giữa tài chính doanh nghiệp và tài chính cá nhân của chủ sở hữu là bắt buộc.
Thứ hai, chuyển đổi quản trị từ kinh nghiệm sang dữ liệu thực chứng. Mặc dù khảo sát ghi nhận 87% doanh nghiệp đã ứng dụng AI nhưng 80% mới dừng ở phạm vi cá nhân hay phòng ban đơn lẻ, chỉ 3% thực sự dùng AI để đổi mới mô hình kinh doanh. Sự lãng phí này xuất phát từ việc chạy theo công nghệ phong trào nhưng thiếu hạ tầng dữ liệu nền tảng làm dữ liệu bị phân mảnh. Doanh nghiệp cần tiếp cận thực dụng: xuất phát từ nguồn dữ liệu sạch, tập trung giải quyết bài toán vận hành cụ thể, lựa chọn 1 đến 2 quy trình trọng yếu để thử nghiệm và đo lường hiệu quả trong 30 ngày trước khi quyết định nhân rộng.
Thứ ba, tái cấu trúc thị trường và chọn lọc chuỗi cung ứng. Bản chất của quản trị thị trường là quản trị chất lượng khách hàng. Doanh nghiệp cần mạnh dạn thoái vốn, đóng cửa các mảng vận hành kém hiệu quả hoặc biên lợi nhuận thấp để dồn lực cho các sản phẩm cốt lõi. Đối với SMEs, chiến lược đi vào thị trường ngách sẽ giúp tạo lợi thế cạnh tranh riêng, tránh bị tổn thương bởi các tập đoàn lớn, đồng thời cần đa dạng hóa danh mục đối tác để tránh rủi ro tập trung doanh thu.
Thứ tư, đáp ứng chuẩn mực xanh và nâng cao sức khỏe nội tại. Chuyển đổi xanh và kiểm kê phát thải khí nhà kính đã trở thành quy định bắt buộc trên toàn cầu. Các tập đoàn đa quốc gia đang áp đặt tiêu chuẩn xanh lên toàn bộ hệ thống nhà cung cấp; doanh nghiệp nhỏ tham gia bất kỳ công đoạn nào cũng phải chứng minh tính minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn lao động và mức độ phát thải. Việc chủ động chuẩn hóa quy trình sớm sẽ giúp doanh nghiệp giành ưu tiên và không bị loại khỏi chuỗi cung ứng.
Nhà báo Phạm Hùng kết luận, sự tăng trưởng bền vững phụ thuộc vào việc nâng cao sức khỏe nội tại để giúp các doanh nghiệp đang hoạt động trụ vững lâu dài, thay vì chỉ chạy theo số lượng thành lập mới.
