Theo Cục Quản lý Năng lượng Quốc gia Trung Quốc, trong 9 tháng đầu năm 2025, Trung Quốc đã bổ sung thêm 310 gigawatt công suất năng lượng tái tạo, tăng 47,7% so với cùng kỳ năm trước và chiếm tới 84,4% tổng công suất điện mới lắp đặt trên toàn quốc.
Tiến trình này không chỉ đơn thuần thể hiện vai trò dẫn dắt về khí hậu hay mở rộng năng lực phát điện, mà còn phản ánh một quá trình tái cấu trúc toàn diện hệ thống năng lượng.
Trung Quốc đang từng bước thay thế trật tự năng lượng dựa trên nhiên liệu hóa thạch của thế kỷ 20 bằng một “trật tự điện - công nghiệp” của thế kỷ 21, trong đó quyền lực không còn nằm ở việc kiểm soát dầu mỏ và khí đốt, mà chuyển sang chủ thể nắm giữ lưới điện, pin lưu trữ và khoáng sản chiến lược.
Sự chuyển dịch này xuất phát một phần từ những điểm yếu cố hữu trong an ninh năng lượng của Trung Quốc. Dù có sản lượng năng lượng trong nước đáng kể, quá trình công nghiệp hóa nhanh chóng của Trung Quốc lại dựa nhiều vào dầu và khí nhập khẩu.
Khi nhu cầu liên tục vượt xa nguồn cung nội địa, Trung Quốc trở thành nước nhập khẩu ròng dầu mỏ từ năm 1993. Sự phụ thuộc này chủ yếu thông qua eo biển Malacca, nơi trung chuyển khoảng 80% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, cùng với sự kiểm soát của hải quân Mỹ đối với các tuyến hàng hải trọng yếu ở Biển Đông và Ấn Độ Dương, đã làm gia tăng rủi ro chiến lược cho Bắc Kinh.
Bất ổn trên biển càng làm nổi bật những nguy cơ của việc phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch vận chuyển bằng đường biển. Do đó, Trung Quốc đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm thiểu các điểm yếu và củng cố an ninh năng lượng dài hạn.
Tuy vậy, bà Hiba Malik, trợ lý quản lý nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chính sách NUST, Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Pakistan nhận định, động lực chuyển dịch sang năng lượng tái tạo của Trung Quốc cũng chịu tác động mạnh từ các yếu tố trong nước.
Mặc dù công suất năng lượng tái tạo tăng nhanh, Trung Quốc vẫn phụ thuộc lớn vào than đá trong sản xuất điện. Vào năm ngoái, 58% điện năng của nước này đến từ than. Các nhà máy nhiệt điện than không chỉ gây ô nhiễm không khí mà còn tạo ra sự bất mãn trong công chúng, từ đó tạo thêm động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch.
Chuyên gia này cho biết, dù chính sách quốc gia về chuyển dịch năng lượng đã rõ ràng, nhưng chính quyền địa phương vẫn nắm quyền quyết định đáng kể và buộc phải cân bằng giữa ưu tiên năng lượng và mục tiêu tăng trưởng kinh tế.
"Bắc Kinh đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo không chỉ vì các mục tiêu môi trường, mà còn để khắc phục những bất cập mang tính cấu trúc trong hệ thống năng lượng", bà Malik nói.
Thông qua chính sách nhất quán, công nghệ lưới điện tiên tiến và cải tiến năng lực sản xuất, Trung Quốc đặt mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái năng lượng tái tạo toàn diện.
Theo bà Malik, hành trình trở thành quốc gia thiết lập trật tự năng lượng tái tạo mới của Trung Quốc gắn liền với thành công trên 4 trụ cột: sản xuất, hiện đại hóa lưới điện, lưu trữ năng lượng và tiếp cận khoáng sản chiến lược.
Trung Quốc hiện thống trị chuỗi cung ứng sản xuất năng lượng tái tạo, từ tấm pin mặt trời, tua-bin gió đến pin lưu trữ và linh kiện xe điện. Được hậu thuẫn bởi chính sách, trợ cấp và đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, Trung Quốc đang định hình các tiêu chuẩn công nghệ toàn cầu, qua đó giành được lợi thế cả về kinh tế lẫn địa chính trị.
Công nghệ lưới điện thông minh của Trung Quốc đã tìm được thị trường rộng lớn tại châu Á, Trung Đông và châu Phi, mở rộng vai trò của nước này vượt xa hình ảnh một nhà sản xuất pin mặt trời.
Song song đó, vị thế dẫn đầu về công nghệ pin lưu trữ giúp Trung Quốc đảm bảo tính ổn định nguồn cung, yếu tố then chốt cho sự bền vững của năng lượng tái tạo. Bên cạnh đó, thông qua hợp tác với các nước Nam bán cầu, Trung Quốc tiếp cận được các vật liệu chiến lược như lithium, cobalt và đất hiếm - những yếu tố không thể thiếu cho pin và công nghệ năng lượng sạch.
Chiến lược năng lượng tái tạo của Trung Quốc không chỉ nhằm giảm thiểu rủi ro an ninh năng lượng, mà còn gia tăng ảnh hưởng và định vị nước này là trung tâm của một trật tự năng lượng mới.
Trật tự đó đang được củng cố thông qua Sáng kiến Vành đai và Con đường xanh, các mô hình phát triển và quá trình thiết lập chuẩn mực. Trung Quốc xây dựng các trang trại điện mặt trời, công viên điện gió và dự án thủy điện ở nước ngoài, cung cấp một hệ sinh thái trọn gói gồm tài chính, thiết bị, nhân lực và đào tạo.
Khi châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á ngày càng tiếp nhận công nghệ Trung Quốc, thì quốc gia này không chỉ cung cấp các giải pháp chi phí thấp và tăng cường khả năng chống chịu năng lượng, mà còn đóng vai trò định hình con đường phát triển và các tiêu chuẩn công nghệ.
Dù dẫn đầu về năng lượng tái tạo, Trung Quốc vẫn neo chặt vào than đá vì nhiều lý do. Thứ nhất, nước này theo đuổi một quá trình chuyển đổi ổn định, đảm bảo nguồn cung điện đáp ứng nhu cầu với mức giá hợp lý. Thứ hai là sự dè dặt của nhiều chính quyền địa phương, vốn vẫn ưu tiên than đá để hỗ trợ công nghiệp địa phương.
Trên thực tế, than vẫn đóng vai trò nguồn dự phòng quan trọng khi năng lượng tái tạo không đủ hoặc lưới điện gặp sự cố. Vì vậy, quá trình chuyển dịch năng lượng của Trung Quốc diễn ra chậm rãi và không sa đà vào khẩu hiệu xanh.
Sự chuyển dịch từ phụ thuộc năng lượng sang vị thế thống trị của Trung Quốc không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn làm thay đổi cán cân quyền lực, khi nước này ngày càng kiểm soát công nghệ, khoáng sản và hạ tầng.
Điều này kéo theo nhiều hệ lụy đối với trật tự năng lượng toàn cầu. Cụ thể, khi Mỹ và châu Âu không thể sánh kịp về quy mô sản xuất, các chiến lược năng lượng tái tạo phân mảnh của họ sẽ khiến mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc ngày càng gia tăng.
Mặt khác, trong trật tự điện và công nghiệp mới, quyền lực từng gắn với dầu mỏ và khí đốt sẽ ngày càng xuất phát từ việc kiểm soát chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo, khoáng sản và hệ thống lưới điện, những lĩnh vực mà Trung Quốc đang dẫn đầu.
Cuối cùng, khi công nghệ Trung Quốc trở thành lựa chọn mặc định, nước này cũng đang thiết lập các chuẩn mực toàn cầu về an ninh năng lượng.
