Đáp ứng các khuyến nghị của EC không chỉ duy trì thị trường xuất khẩu, mà còn mở ra cơ hội tái định vị ngành thủy sản bền vững - nền tảng để tiến tới “thẻ xanh” trong chuỗi giá trị.
Sau đợt kiểm tra của Đoàn thanh tra Ủy ban châu Âu (EC) trong tháng 3/2026 vừa qua, Chính phủ và các bộ, ngành, địa phương đang tập trung làm rõ những tồn tại, hạn chế đã được Đoàn thanh tra IUU của EC chỉ ra.
Sau hơn 8 năm nỗ lực, tuy chưa đạt mục tiêu gỡ cảnh báo, nhưng những chuyển biến tích cực đã tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam bước vào giai đoạn quyết định.
Mới đây nhất, trong đợt kiểm tra lần thứ 5 của Đoàn thanh tra Ủy ban châu Âu (EC) từ ngày 9 đến 19/3/2026, phía EC đã có những đánh giá tích cực về việc thực hiện phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) tại Việt Nam. Trong buổi làm việc của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà với Đoàn thanh tra IUU của EC ngày 19/3/2026, ông Fernando Andresen Guimaraes, Vụ trưởng Vụ Quản trị đại dương quốc tế và Nghề cá bền vững, Tổng Vụ các vấn đề về Biển và Thủy sản (DG MARE), Trưởng Đoàn thanh tra IUU cho rằng, Việt Nam đã có những nỗ lực vượt bậc, đạt được bước tiến lớn nhằm loại bỏ IUU vì lợi ích quốc gia, vì mục tiêu phát triển bền vững và kinh tế xanh. Đơn cử như việc xây dựng, vận hành Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase), hệ thống Truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT), tỷ lệ lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) đã đạt gần 100%... đặc biệt, cách tiếp cận toàn diện, chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các phiên họp định kỳ của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, Đoàn thanh tra lần thứ 5 của Ủy ban châu Âu (EC) đã làm việc tại Việt Nam về chống khai thác IUU, đưa ra các khuyến nghị sơ bộ trên 4 nhóm vấn đề: hoàn thiện pháp lý, quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc và thực thi pháp luật.
Đối với khung pháp lý, EC đề nghị bổ sung các chế tài mạnh như tước giấy phép khai thác, tịch thu tàu cá với hành vi vi phạm nghiêm trọng; coi việc tháo, vô hiệu hóa thiết bị giám sát hành trình (VMS) là vi phạm nghiêm trọng và cần xử phạt ở mức cao nhất.
Về quản lý tàu cá, yêu cầu đặt ra là tất cả tàu phải được đánh dấu, kẻ số đăng ký đúng quy định, kể cả khi neo đậu. Đồng thời, tăng cường phối hợp liên ngành trong kiểm tra, kiểm soát tàu xuất – nhập bến và hoạt động trên biển nhằm ngăn chặn vi phạm từ sớm.
Ở khâu truy xuất nguồn gốc, EC nhấn mạnh việc kiểm soát chặt chẽ nguyên liệu từ cảng đến doanh nghiệp và xuất khẩu, đặc biệt với các lô hàng vận chuyển bằng container; đồng thời tăng cường kiểm tra tại doanh nghiệp để phát hiện và xử lý hành vi sử dụng nguyên liệu bất hợp pháp.
Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã khẩn trương phối hợp với các bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch khắc phục, phân nhóm nhiệm vụ theo lộ trình ngắn, trung và dài hạn, hướng tới hoàn thiện báo cáo gửi EC trước thời điểm công bố chính thức.
Song song với hoàn thiện chính sách, Bộ đang xây dựng nghị định mới thay thế quy định hiện hành theo hướng tăng mạnh mức xử phạt. Nhiều hành vi vi phạm được đề xuất nâng mức phạt lên hàng trăm triệu đồng, thậm chí tới 1 tỷ đồng, như tắt thiết bị VMS, vượt ranh giới khai thác, hay hợp thức hóa nguồn gốc thủy sản.
Không chỉ tập trung vào tàu cá, các hoạt động trong chuỗi hậu cần như thu gom, vận chuyển, mua bán thủy sản IUU cũng được đưa vào diện kiểm soát nghiêm ngặt, với chế tài lũy tiến theo khối lượng và hình thức xử phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động, tước giấy phép.
Trên thực tế, hành trình khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” khai thác hải sản không hề dễ dàng. Việt Nam đã luôn thể hiện sự nỗ lực và kiên trì để có thể gỡ “thẻ vàng”. Điều này không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường châu Âu, một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng của thuỷ sản Việt Nam. Trên hết, là để giữ vững uy tín của ngành thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến yếu tố bền vững, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, việc không tuân thủ quy định IUU sẽ khiến ngành thuỷ sản khó có thể phát triển lâu dài. Ngược lại, khi đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe, sản phẩm thủy sản Việt Nam không chỉ giữ được thị trường, mà còn có cơ hội mở rộng thị phần, nâng cao giá trị.
Như vậy, gỡ “thẻ vàng” không phải là “đích đến”, mà là cánh cửa mở ra một giai đoạn phát triển mới của ngành thuỷ sản. Khi đó, chất lượng, tính minh bạch và trách nhiệm trở thành lợi thế cạnh tranh.
Chỉ đạo về “mục tiêu kép” của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra một yêu cầu cao hơn: Đó không chỉ là gỡ bỏ một cảnh báo, mà phải xây dựng một nền tảng phát triển bền vững cho toàn ngành. Ngành thủy sản chỉ thực sự có “thẻ xanh” khi hoạt động khai thác được kiểm soát, nguồn lợi được bảo vệ và chuỗi giá trị được vận hành minh bạch.
Khi mục tiêu ấy được thực hiện một cách nhất quán, “thẻ vàng” sẽ không còn là áp lực, mà trở thành động lực phát triển cho một ngành vốn khai thác với phương thức truyền thống sang một ngành kinh tế biển hiện đại, có trách nhiệm và hội nhập sâu rộng.
Điều này tiếp tục đòi hỏi sự chuyển mình mạnh mẽ, từ quy hoạch lại đội tàu, kiểm soát sản lượng khai thác, phát triển nuôi trồng công nghệ cao. Đặc biệt, cần xây dựng chuỗi giá trị khép kín, nâng cao năng lực quản lý và thực thi pháp luật.
Quan trọng hơn, đó là việc “hành nghề trên biển có trách nhiệm” của từng ngư dân. Khi khai thác ngư trường chuyển biến mạnh mẽ từ thói quen sang tuân thủ quy định, dám từ bỏ lợi ích trước mắt để hướng tới lợi ích lâu dài, “thẻ vàng” IUU sẽ “xanh” trên từng chuyến tàu cá ngư dân vươn khơi bám biển.
