Trong nhiều năm qua, các tòa soạn kiếm tiền theo một vòng lặp quen thuộc: sản xuất nội dung, thu hút lượt xem, biến lượt xem đó thành lợi thế cạnh tranh để bán vị trí quảng cáo cho các thương hiệu.
Thế nhưng điều này không còn vững trong bối cảnh hiện tại, khi các ông lớn như Facebook, TikTok và Google ngày càng thống trị mảng quảng cáo số.
Trong bối cảnh ấy, một giải pháp mà các tòa soạn có thể áp dụng là bán trí tuệ phân tích và dữ liệu kinh tế có kiểm chứng. Một sự chuyển dịch từ Nền kinh tế chú ý (Attention Economy) sang Nền kinh tế tri thức và dữ liệu (Data/Insight Economy).
Trên con đường chuyển sang nền kinh tế tri thức và dữ liệu, các tòa soạn đã có sẵn nhiều lợi thế.
Thứ nhất là nguồn dữ liệu. Tòa soạn luôn nhận được hàng nghìn thông cáo báo chí, báo cáo tài chính doanh nghiệp, các số liệu kinh doanh, xuất nhập khẩu và cả những chính sách, văn bản từ các bộ ngành.
Thứ hai là khả năng xác thực dữ liệu. Không giống các công ty nghiên cứu thị trường thuần túy, các tòa soạn có thể đối chiếu trực tiếp với các cơ quan chức năng, doanh nghiệp. Tòa soạn cũng có vòng tròn quan hệ với nhiều chuyên gia trong ngành. Chính những bộ não này sẽ giúp các tòa soạn đảm bảo dữ liệu của mình luôn được cập nhật và chính xác nhất.
Khi đã có nguồn dữ liệu đủ lớn, các tòa soạn có thể biến những bài viết rời rạc thành những sản phẩm dữ liệu có cấu trúc, có nội dung tốt và bán dưới dạng thuê bao cho các doanh nghiệp. Đây chính là mô hình dịch vụ cơ sở dữ liệu (DaaS).
Với mô hình này, tòa soạn có thể cung cấp ít nhất 3 nhóm sản phẩm có giá trị kinh tế rõ ràng.
Nhóm thứ nhất là tin tức dự báo về chính sách và vĩ mô. Các tòa soạn có thể cung cấp thông tin dự báo về các thay đổi từ các bộ ngành, kèm theo phân tích tác động cụ thể đến từng nhóm ngành. Đây là thông tin được rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh pháp lý Việt Nam có nhiều đổi mới như hiện nay.
Ở nhóm này, Dow Jones là cái tên nổi bật khi sở hữu Dow Jones Risk & Compliance và nền tảng Factiva cung cấp dữ liệu kiểm soát rủi ro và giám sát đối thủ cho các ngân hàng và tập đoàn đa quốc gia. Hay Financial Times thậm chí thành lập riêng công ty tư vấn FT Strategies, dùng chính dữ liệu tích lũy của tòa soạn để bán dịch vụ chiến lược tăng trưởng cho doanh nghiệp.
Nhóm thứ hai là theo dõi ngành và đối thủ. Hệ thống tin tức của tòa soạn có thể quét toàn bộ dữ liệu về một lĩnh vực nào đó, chẳng hạn bất động sản, bán lẻ hoặc xuất nhập khẩu, từ đó đưa ra những chỉ số về “sức khỏe” thị trường theo tuần, tháng, năm.
Bloomberg là ví dụ điển hình nhất. Về bản chất, đây là một công ty công nghệ dữ liệu tài chính. Sản phẩm cốt lõi của họ là Bloomberg Terminal cung cấp dữ liệu tài chính thời gian thực cho các nhà đầu tư toàn cầu với giá thuê bao khoảng 25.000 USD/năm/người dùng.
Nhóm thứ ba là báo cáo chuyên sâu theo đơn đặt hàng. Doanh nghiệp có thể đặt hàng tòa soạn một nghiên cứu chuyên sâu nào đó, chẳng hạn bản đồ rủi ro chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu sang châu Âu. Tòa soạn sẽ dùng nguồn dữ liệu và chuyên gia độc quyền của mình để làm báo cáo và “trả hàng” cho doanh nghiệp.
Đặc biệt, trong kỷ nguyên AI, các tòa soạn có thể bán kho dữ liệu nội dung cho các công ty AI để huấn luyện những mô hình ngôn ngữ lớn LLM. Quá trình này thường được gọi là AI license. Chẳng hạn, OpenAI đã ký thỏa thuận cấp phép sử dụng nội dung với nhiều công ty truyền thông - báo chí, trong đó có hai tòa soạn lớn là Financial Times và News Corp.
Đây là nguồn thu DaaS thế hệ mới và hình thành dựa trên thế mạnh sẵn có của các tòa soạn, đó là kho tư liệu báo chí kinh tế chất lượng cao được tích lũy suốt nhiều năm. Không chỉ vậy, khi AI ngày càng phát triển và trở thành yếu tố không thể thiếu trong đời sống hằng ngày, thị trường cấp phép nội dung để huấn luyện LLM chắc chắn sẽ còn rất nhiều dư địa phát triển.
Tại Việt Nam, các tòa soạn cũng sở hữu rất nhiều dữ liệu nhưng chưa bên nào thực hiện mô hình DaaS. Trên thực tế, dữ liệu của họ thường được chuyển hóa thành các báo cáo, bảng xếp hạng hơn là những gói thuê bao dữ liệu.
Để hiện thực hóa mô hình DaaS, các tòa soạn phải đối mặt với một cuộc cách mạng quản trị nội bộ. Theo góc nhìn của ông Nguyễn Tiến Huy, Tổng giám đốc Tổ hợp truyền thông và công nghệ Pencil Group thì DaaS không phải là bán lại kho bài viết cũ dưới một cái tên mới. Nó đòi hỏi tòa soạn phải tái cấu trúc dữ liệu, sản phẩm, công nghệ và cả tư duy biên tập để biến tri thức báo chí thành một dịch vụ ra quyết định.
Về nhân sự, bộ máy truyền thống không còn đủ mà phải có thêm các vị trí mới như nhà báo dữ liệu, chuyên gia khoa học dữ liệu, hay quản trị sản phẩm số... Đây không phải là bộ phận hỗ trợ kỹ thuật, mà thuộc về lực lượng sản xuất cốt lõi của tòa soạn trong thời đại mới.
Về hạ tầng công nghệ, các tòa soạn cần đầu tư vào các hệ thống AI có khả năng bóc tách dữ liệu tự động từ văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tài chính và thông tin thị trường, từ đó biến chúng thành các trường dữ liệu có thể phân tích và trực quan hóa theo thời gian thực.
“Báo chí kinh tế Việt Nam không nên chỉ nghĩ mình là nơi đưa tin thị trường. Nếu đi xa hơn, tòa soạn có thể trở thành một trung tâm tổng hợp và phân tích thông tin, giúp doanh nghiệp hiểu chính sách, ngành hàng và các tín hiệu thay đổi trước khi thị trường nhìn thấy”, ông Nguyễn Tiến Huy nhận định.
